Logoपवित्र ग्रंथ

Sri Anagha Lakshmi Vrata Puja – श्री अनघा लक्ष्मी व्रत पूजा

Sri Anagha Lakshmi Vrata Puja – श्री अनघा लक्ष्मी व्रत पूजा

श्री अनघा लक्ष्मी व्रत पूजा

Sri Anagha Lakshmi Vrata Puja

श्री अनघा लक्ष्मी व्रत भगवान दत्तात्रेय (अनघ स्वामी) और उनकी शक्ति देवी अनघा लक्ष्मी को समर्पित एक अत्यंत प्रभावशाली अनुष्ठान है। 'अघ' का अर्थ है पाप और दुख; 'अनघा' का अर्थ है जो पाप और दुख को हर ले।

दत्त पुराण के अनुसार, कार्तवीर्य अर्जुन ने इस व्रत के प्रभाव से ही महान शक्तियाँ प्राप्त की थीं। यह व्रत विशेष रूप से गृहस्थ सुख, संतान प्राप्ति और दरिद्रता निवारण के लिए किया जाता है।

व्रत की महिमा (Significance)

भगवान दत्तात्रेय, जो ब्रह्मा, विष्णु और महेश के एकाकार रूप हैं, इस व्रत में अपने गृहस्थ रूप 'अनघ स्वामी' के रूप में पूजे जाते हैं। उनकी पत्नी देवी अनघा (त्रिदेवियों - लक्ष्मी, सरस्वती, काली का संगम) और उनके आठ पुत्र (अष्ट सिद्धियाँ) भी उनके साथ पूजे जाते हैं।

मान्यता है कि इस व्रत को करने से:

  1. पापों का नाश होता है और मन पवित्र होता है।
  2. परिवार में प्रेम और एकता बढ़ती है।
  3. अष्ट सिद्धियों (अणिमा, गरिमा आदि) का आशीर्वाद मिलता है।
  4. खोया हुआ वैभव और धन-संपत्ति पुनः प्राप्त होती है।

पूजन सामग्री और विधि (Introduction to Ritual)

शुभ मुहूर्त: यह पूजा मार्गशीर्ष कृष्ण अष्टमी (जिसे अनघा अष्टमी कहा जाता है) को करना सबसे शुभ है। इसके अलावा, किसी भी महीने की कृष्ण पक्ष अष्टमी को यह व्रत किया जा सकता है।

सामग्री:

  • दत्तात्रेय और अनघा देवी का चित्र या मूर्ति।
  • कलश स्थापना के लिए सामग्री (नारियल, चावल, आम के पत्ते)।
  • पूजन के लिए हल्दी, कुमकुम, अक्षत, पुष्प, धूप, दीप।
  • तोरण (डोरा) - लाल, पीले और सफेद धागे से बना हुआ।
  • नैवेद्य (फल, मिठाई, या विशेष पकवान)।

विधि संक्षिप्त: प्रातः स्नान कर संकल्प लें। कलश स्थापना करें। भगवान दत्तात्रेय (अनघ स्वामी) और अनघा देवी का आवाहन करें। अष्ट सिद्धियों (पुत्रों) का पूजन करें। तोरण (रक्षा सूत्र) की पूजा कर उसे दाहिनी कलाई पर बांधें। कथा पढ़ें और आरती करें।

॥ श्री अनघा लक्ष्मी व्रत पूजा कल्प ॥
ये पूजा कल्प (विधि) भगवान दत्तात्रेय (अनघ स्वामी) और अनघा लक्ष्मी की विशेष अष्ट-सिद्धि पूजा है। इसे श्रद्धापूर्वक करने से समस्त पापों का नाश होता है।
१. आचमनम् (Sipping Water) ॐ केशवाय नमः । ॐ नारायणाय नमः । ॐ माधवाय नमः । ॐ गोविन्दाय नमः । ॐ विष्णवे नमः । ॐ मधुसूदनाय नमः । ॐ त्रिविक्रमाय नमः । ॐ वामनाय नमः । ॐ श्रीधराय नमः । ॐ हृषीकेशाय नमः । ॐ पद्मनाभाय नमः । ॐ दामोदराय नमः । ॐ सङ्कर्षणाय नमः । ॐ वासुदेवाय नमः । ॐ प्रद्युम्नाय नमः । ॐ अनिरुद्धाय नमः । ॐ पुरुषोत्तमाय नमः । ॐ अधोक्षजाय नमः । ॐ नारसिंहाय नमः । ॐ अच्युताय नमः । ॐ जनार्दनाय नमः । ॐ उपेन्द्राय नमः । ॐ हरये नमः । ॐ श्रीकृष्णाय नमः । २. प्राणायाम (Breathing Exercise) दत्तात्रेयाय विद्महे अत्रिपुत्राय धीमहि । तन्नो दत्तः प्रचोदयात् ॥ ३. संकल्प (Vow) ममोपात्त समस्त दुरितक्षय द्वारा श्री परमेश्वर प्रीत्यर्थं... (अपना नाम, गोत्र, नक्षत्र बोलें)... मम श्री अनघादेवी समेत श्री अनघस्वामि प्रसाद सिद्ध्यर्थं, भक्ति ज्ञान वैराग्य योगानान्निरन्तराभि वृद्ध्यर्थं - आत्मज्ञान सिद्धर्थं - अस्माकं सहकुटुम्बानां क्षेम स्थैर्य आयुरारोग्य ऐश्वर्याभिवृध्यर्थं - धर्मार्थ काम मोक्ष चतुर्विध फल पुरुषार्थ सिद्ध्यर्थं श्री अनघादेवी समेत श्री अनघ स्वामि पूजां यावच्छक्ति ध्यानावाहनादि षोडशोपचार विधानेन करिष्ये । ४. कलश पूजा (Worship of Kalash) कलशस्य मुखे विष्णुः कण्ठे रुद्रस्समाश्रितः । मूले तत्र स्थितो ब्रह्मा मध्ये मातृ गणाः स्मृताः ॥ गङ्गे च यमुने कृष्णे गोदावरि सरस्वति । नर्मदे सिन्धु कावेरि जलेऽस्मिन् सन्निधिं कुरु ॥ ५. श्री गणपति प्रार्थना वक्रतुण्ड महाकाय सूर्यकोटी समप्रभ । निर्विघ्नं कुरु मे देव सर्वकार्येषु सर्वदा ॥ महागणपतये नमः ।
॥ अष्ट सिद्धि (पुत्र) पूजा ॥

भगवान दत्तात्रेय के ८ पुत्रों (अष्ट सिद्धियों) का आवाहन कलश के अष्ट दलों पर करें:

१. अणिमा (ईशान्य दल) अणो रणीयसः पुत्र ईशानाशा व्यवस्थितः । अनघास्याणिमाभिख्यः पुत्रश्चित्रस्यनोऽवतु ॥
भावार्थ: सूक्ष्मातिसूक्ष्म अनघ स्वामी के पुत्र 'अणिमा', जो विचित्र स्वभाव के हैं और ईशान्य में स्थित हैं, हमारी रक्षा करें।
२. लघिमा (आग्नेय दल) अनघानघयोः पुत्रो लघिमाख्यः कृपाऽलघुः । देवस्याग्नेय कोणस्थो लघुबुद्धिस्सनोऽवतु ॥
भावार्थ: अनघ दम्पति के दयावान पुत्र 'लघिमा', जो आग्नेय कोण में स्थित हैं, हमारी रक्षा करें।
३. प्राप्ति (नैऋत्य दल) भक्ताभीष्ट फलप्राप्तिकारकोऽनघयोस्सुतः । देवस्य नैरृत्य कोणे स्थितः प्राप्तिस्सनोऽवतु ॥
भावार्थ: भक्तों को अभीष्ट फल देने वाले नैऋत्य कोण निवासी पुत्र 'प्राप्ति' हमारी रक्षा करें।
४. प्राकाम्य (वायव्य दल) अवधूत गुरोस्स्वेच्छा सञ्चारस्यानघस्य यः । वायुकोण स्थितः पुत्र प्राकाम्याख्यस्सनोऽवतु ॥
भावार्थ: स्वेच्छाचारी अवधूत अनघ के पुत्र 'प्राकाम्य', जो वायव्य कोण में स्थित हैं, हमारी रक्षा करें।
५. ईशित्व (दक्षिण दल) सर्वातिशायितां देवस्यानघस्य देवस्या जगद्गुरोः । ख्यापयन् दक्ष भागस्थ ईशित्वाख्यस्सनोऽवतु ॥
भावार्थ: जगद्गुरु की सर्वोपरिता प्रकट करने वाले दक्षिण दिशा स्थित पुत्र 'ईशित्व' हमारी रक्षा करें।
६. वशित्व (वाम/उत्तर दल) जगद्यस्य वशे तिष्ठत्यनघस्य महात्मनः । आत्मजो वाम भागस्थो वशित्वाख्यस्सनोऽवतु ॥
भावार्थ: जिनके वश में पूरा संसार है, उन अनघ महात्मा के वाम भाग स्थित पुत्र 'वशित्व' हमारी रक्षा करें।
७. कामावसायिता (पश्चिम दल) कामावसायिताभिख्यो ह्ययनघस्याङ्गरक्षवत् । पश्चाद् भागस्थितः पुत्रः कमनीयस्सनोवतु ॥
भावार्थ: रक्षक की भांति पीछे (पश्चिम) रहने वाले अतिसुंदर पुत्र 'कामावसायिता' हमारी रक्षा करें।
८. महिमा (पूर्व दल) पुरस्तादनघ द्वन्द्व पाद सीम्नि व्यवस्थितः । महिमाख्यो महा कार्यकारी पुत्रस्सनोवतु ॥
भावार्थ: स्वामी के चरणों के पास (पूर्व/सामने) स्थित महाकार्यकारी पुत्र 'महिमा' हमारी रक्षा करें।
॥ प्रधान देवता आवाहन (Main Deity Invocation) ॥ ९. श्री अनघ स्वामी (दत्तात्रेय) आवाहन समासीनः प्रशान्तात्मा कृपाब्धिरनघाह्वयः दत्तात्रेयो गुरुर्विष्णु ब्रह्मोशात्मा सनोऽवतु ॥ अष्टदल पद्मे मध्ये कर्णिकायां प्रधान कलशे श्रीमदनघस्वामिनमावाहयामि स्थापयामि पूजयामि ।
भावार्थ: कमल के मध्य भाग (कर्णिका) में शांत, कृपालु, ब्रह्मा-विष्णु-शिवात्मक अनघ स्वामी (दत्तात्रेय) का मैं आवाहन और स्थापन करता हूँ।
१०. श्री अनघा लक्ष्मी (देवी) आवाहन अनघस्वामिनः पार्श्वे समासीन कृपालया । सर्वैर्बाह्म्य गुणैर्युक्ता योगाधीश जगत्प्रसूः ॥ पद्मासना पद्मकरा भक्ताधीना पतिव्रता । अनघाम्बा महालक्ष्मीर्महाभागा च नोऽवतु ॥ कर्णिकायां अनघ स्वामिनः पार्श्वे श्रीमती अनघादेवीं आवाहयामि स्थापयामि पूजयामि ॥
भावार्थ: अनघ स्वामी के वाम भाग में स्थित, योगेश्वरी, जगन्माता, पद्मासना, पतिव्रता महालक्ष्मी स्वरूपा अनघा माता का मैं आवाहन करता हूँ।
११. प्राण प्रतिष्ठा अनघश्चानघादेवी प्राणचेष्टाविराजितौ । चरतां मम हृत्पद्मे गुरु मार्ग प्रवर्तकौ ॥ अणिमादि, अङ्ग देवता परिवृत श्री अनघालक्ष्मी समेत श्री अनघस्वामिने नमः । स्वामिन् स्थिरो भव । वरदो भव । सुमुखो भव । सुप्रसन्नो भव । ॥ षोडशोपचार पूजा (16 Steps Worship) ॥ १. ध्यानं (Meditation) पद्मासनोत्तान मनोज्ञ पादं पद्मं दधानं नभयं च पाण्योः । योग स्थिरं निर्भर कान्ति पुञ्जं दत्तं प्रपद्येऽनघ नामधेयम् ॥ श्री अनघालक्ष्मी समेत श्री अनघ स्वामिने नमः । ध्यायामि ॥ २. आसनं (Seat) सौवर्णपीठं कृष्णत्वक् चित्रासन कुशासनैः । आस्तृतं गृह्यतां देवावनघा वर्पितं मया ॥ श्री अनघादेवी समेत श्री अनघस्वामिने नमः । आसनं समर्पयामि । ३. पाद्यं (Foot Wash) योगिशीर्षेऽमृतासारौ जम्भशीर्षेऽग्नि वर्षकौ । पादौ पाद्येन हृद्येन क्षालयेऽनघया रहम् ॥ श्री अनघादेवी समेत श्री अनघस्वामिने नमः । पादयोः पाद्यं समर्पयामि । ४. अर्घ्यं (Hand Wash) पद्मेन मालया चात्तौ भक्ताभीती प्रदायकौ । अर्घ्येण शीतलीकुर्यामनघानघयोः करौ ॥ श्री अनघादेवी समेत श्री अनघ स्वामिने नमः । हस्तयोः अर्घ्यं समर्पयामि । ५. आचमनं (Water for Sipping) ज्ञानज्योतिर्विनितानां वेदज्योतिश्च वेधसः । यतोऽनघ मुखाद्वयक्तं तत्राचमनमर्पितम् । श्री अनघादेवी समेत श्री अनघस्वामिने नमः । शुद्ध आचमनं समर्पयामि । ६. मधुपर्कं (Honey Mixture) अनघौ यौ सित परीक्षार्थ माया मधुस्पृशौ । मधुपर्क ददे ताभ्यां तत्पादाब्ज मधुव्रतः ॥ श्री अनघादेवी समेत श्री अनघस्वामिने नमः । मधुपर्कं समर्पयामि । ७. स्नानं (Bath) मातृतीर्थात्पद्मतीर्थात्सर्वतीर्थादनेकतः । समानीतैश्शीतलोदैस्स्नपयाम्यनघावुभौ ॥ श्री अनघादेवी समेत श्री अनघस्वामिने नमः । स्नानं समर्पयामि । ८. वस्त्रं (Clothing) वल्कले रुचिरे सूक्ष्मे चित्र चित्र दशाञ्चिते । मायावृतिच्छेदकाभ्यामनघान्यां ददे मुदा ॥ श्री अनघादेवी समेत श्री अनघस्वामिने नमः । वस्त्रं समर्पयामि । ९. उपवीतं (Sacred Thread) उपवीतं पवित्रञ्च सहजं यत्प्रजापतेः । समर्पितं मया शुभ्र मनघौ प्रतिमुञ्चतम् ॥ श्री अनघादेवी समेत श्री अनघस्वामिने नमः । उपवीतं समर्पयामि । १०. गन्धः (Sandalwood Paste) मिलत्कर्पूर सद्गन्धै-रनुलिप्याऽनघाऽनघौ । मुखयो रलिके कुर्या लसत्फालाक्षि सन्निभे ॥ श्री अनघादेवी समेत श्री अनघस्वामिने नमः । गन्धान् धारयामि । ११. हरिद्रा-कुंकुम (Turmeric & Kumkum) आर्द्रा हरिद्रां पद्योः मुखेपुष्परजोऽनघे । सीमन्त सीम्नि सिन्दूरं तेऽर्पये मङ्गलप्रदे ॥ श्री अनघादेव्यै नमः । हरिद्रा-कुंकुमं समर्पयामि । १२. आभरणं (Jewelry) शीर्षे कण्ठे बाहुयुग्मे मणिबन्ध द्वये तथा । विविधा अक्षमालास्ते भूषार्थं कल्पयेनघ ॥ श्री अनघादेवी समेत श्री अनघस्वामिने नमः । नानाविध आभरणानि समर्पयामि । १३. पुष्पाणि (Flowers & Anga Puja) तत्तत्कालोन्थ पुष्पौघ मालाभिरनघानघौ । आपाद शीर्षं सम्भूष्य पुनः पुष्पै समर्चये ॥ श्री अनघादेवी समेत श्री अनघस्वामिने नमः । पुष्पाणि समर्पयामि ।
॥ अथ अनघ स्वामिनः अङ्ग पूजा ॥
१. श्री अनघदेवाय नमः पादौ पूजयामि ।
२. त्रिजगत्सञ्चाराय नमः जङ्घे पूजयामि ।
३. आजानुबाहवे नमः जानुनी पूजयामि ।
४. पद्मासनस्थाय नमः उरु पूजयामि ।
५. त्रिगुणेशाय नमः वलित्रयं पूजयामि ।
६. शातोदराय नमः उदरं पूजयामि ।
७. करुणाकराय नमः हृदयं पूजयामि ।
८. भक्तालम्बनाय नमः बाहू पूजयामि ।
९. सङ्गीतरसिकाय नमः कण्ठं पूजयामि ।
१०. जगन्मोहनाय नमः मन्दस्मितं पूजयामि ।
११. जगत्प्राणाय नमः नासिकां पूजयामि ।
१२. श्रुतिसंवेद्याय नमः श्रोत्रे पूजयामि ।
१३. ध्यानगोचराय नमः नेत्रद्वयं पूजयामि ।
१४. तिलकाञ्चितभालाय नमः भालं पूजयामि ।
१५. सहस्रशीर्षाय नमः शिरः‍ पूजयामि ।
१६. सच्चिदानन्दाय नमः सर्वाण्यङ्गानि पूजयामि ।
॥ अथ अनघालक्ष्म्याः अङ्ग पूजा ॥
१. श्री अनघादेव्यै नमः पादौ पूजयामि ।
२. त्रिजगत्सञ्चारायै नमः जङ्घे पूजयामि ।
३. आजानुबाहवे नमः जानुनी पूजयामि ।
४. पद्मासनस्थायै नमः उरु पूजयामि ।
५. त्रिगुणेशायै नमः वलित्रयं पूजयामि ।
६. शातोदरायै नमः उदरं पूजयामि ।
७. करुणाकरायै नमः हृदयं पूजयामि ।
८. भक्तालम्बनायै नमः बाहू पूजयामि ।
९. सङ्गीतरसिकायै नमः कण्ठं पूजयामि ।
१०. जगन्मोहनायै नमः मन्दस्मितं पूजयामि ।
११. जगत्प्राणायै नमः नासिकां पूजयामि ।
१२. श्रुतिसंवेद्यायै नमः श्रोत्रे पूजयामि ।
१३. ध्यानगोचरायै नमः नेत्रद्वयं पूजयामि ।
१४. तिलकाञ्चित भालायै नमः भालं पूजयामि ।
१५. सहस्रशीर्षायै नमः शिरः‍ पूजयामि ।
१६. सच्चिदानन्दायै नमः सर्वाण्यङ्गानि पूजयामि ।
॥ नामार्चना (108 Names Worship) ॥
दल या अक्षत से अर्चन करें
॥ श्री अनघदेवाष्टोत्तरशतनामावलिः (Swami) ॥
ॐ दत्तात्रेयाय नमः ।
ॐ अनघाय नमः ।
ॐ त्रिविधाघविदारिणे नमः ।
ॐ लक्ष्मीरूपानघेशाय नमः ।
ॐ योगाधीशाय नमः ।
ॐ द्रांबीजध्यानगम्याय नमः ।
ॐ विज्ञेयाय नमः ।
ॐ गर्भादितारणाय नमः ।
ॐ बीजस्थवटतुल्याय नमः ।
ॐ एकार्णमनुगामिने नमः । (१०)
ॐ योगसन्त्पकराय नमः ।
ॐ षडर्णमनुपालाय नमः ।
ॐ अष्टार्णमनुगम्यान नमः ।
ॐ पूर्णानन्दवपुष्मते नमः ।
ॐ द्वादशाक्षरमन्त्रस्थाय नमः ।
ॐ आत्मसायुज्यदायिने नमः ।
ॐ षोडशार्णमनुस्थाय नमः ।
ॐ सच्चिदानन्दशालिने नमः ।
ॐ हरये नमः ।
ॐ कृष्णाय नमः । (२०)
ॐ उन्मत्ताय नमः ।
ॐ आनन्ददायकाय नमः ।
ॐ दिगम्बराय नमः ।
ॐ मुनये नमः ।
ॐ बालाय नमः ।
ॐ पिशाचाय नमः ।
ॐ ज्ञानसागराय नमः ।
ॐ आब्रह्मजन्मदोषौघप्रणाशाय नमः ।
ॐ सर्वोपकारिणे नमः ।
ॐ मोक्षदायिने नमः । (३०)
ॐ ॐरूपिणे नमः ।
ॐ भगवते नमः ।
ॐ स्मृतिमात्रसुतुष्टाय नमः ।
ॐ महाभयनिवारणाय नमः ।
ॐ महाज्ञानप्रदाय नमः ।
ॐ चिदानन्दात्मने नमः ।
ॐ बलोन्मत्तपिशाचादिवेषाय नमः ।
ॐ महायोगिने नमः ।
ॐ अवधूताय नमः ।
ॐ अनुसूयानन्दनाय नमः । (४०)
ॐ अत्रिपुत्राय नमः ।
ॐ सर्वकामफलानीकप्रदात्रे नमः ।
ॐ प्रणवाक्षरवेद्याय नमः ।
ॐ भवबन्धविमोचिने नमः ।
ॐ ह्रींबीजाक्षरपालाय नमः ।
ॐ सर्वेश्वर्यप्रदायिने नमः ।
ॐ क्रोंबीजजपतुष्टाय नमः ।
ॐ साध्याकर्षणदायिने नमः ।
ॐ सौर्बीजप्रीतमनसे नमः ।
ॐ मनस्सङ्क्षोभहारिणे नमः । (५०)
ॐ ऐंबीजपरितुष्टाय नमः ।
ॐ वाक्प्रदाय नमः ।
ॐ क्लींबीजसमुपास्याय नमः ।
ॐ त्रिजगद्वश्यकारिणे नमः ।
ॐ श्रीमुपासनतुष्टाय नमः ।
ॐ महासम्पत्प्रदाय नमः ।
ॐ ग्लौमक्षरसुवेद्याय नमः ।
ॐ भूसाम्राज्यप्रदायिने नमः ।
ॐ द्रांबीजाक्षरवासाय नमः ।
ॐ महते नमः । (६०)
ॐ चिरञ्जीविने नमः ।
ॐ नानाबीजाक्षरोपास्यनानाशक्तियुजे नमः ।
ॐ समस्तगुणसम्पन्नाय नमः ।
ॐ अन्तश्शत्रुविदाहिने नमः ।
ॐ भूतग्रहोच्चटनाय नमः ।
ॐ सर्वव्याधिहराय नमः ।
ॐ पराभिचारशमनाय नमः ।
ॐ आधिव्याधिनिवारिणे नमः ।
ॐ दुःखत्रयहराय नमः ।
ॐ दारिद्र्यद्राविणे नमः । (७०)
ॐ देहादार्ढ्यायापोषाय नमः ।
ॐ चित्तसंशोषकारिणे नमः ।
ॐ सर्वमन्त्रस्वरूपाय नमः ।
ॐ सर्वयन्त्रस्वरूपिणे नमः ।
ॐ सर्वतन्त्रात्मकाय नमः ।
ॐ सर्वपल्लवरूपिणे नमः ।
ॐ शिवाय नमः ।
ॐ उपनिषदवेद्याय नमः ।
ॐ दत्ताय नमः ।
ॐ महागम्भीररूपाय नमः । (८०)
ॐ वैकुण्ठवासिने नमः ।
ॐ शङ्खचक्रगदाशूलधारिणे नमः ।
ॐ वेणुनादिने नमः ।
ॐ दुष्टसंहारकाय नमः ।
ॐ शिष्टसम्पालकाय नमः ।
ॐ नारायणाय नमः ।
ॐ अस्त्रधराय नमः ।
ॐ चिद्रूपिणे नमः ।
ॐ प्रज्ञारूपाय नमः ।
ॐ आनन्दरूपिणे नमः । (९०)
ॐ ब्रह्मरूपिणे नमः ।
ॐ महावाक्यप्रबोधाय नमः ।
ॐ तत्त्वाय नमः ।
ॐ सकलकर्मौघनिर्मिताय नमः ।
ॐ सच्चिदानन्दरूपाय नमः ।
ॐ सकललोकौघसञ्चाराय नमः ।
ॐ सकलदेवौघवशीकृतिकराय नमः ।
ॐ कुटूम्बवृद्धिदाय नमः ।
ॐ गुडपानकतोषिणं नमः ।
ॐ पञ्चकर्जायसुप्रीताय नमः । (१००)
ॐ कन्दफलादिने नमः ।
ॐ सद्गुरवे नमः ।
ॐ श्रीमद्दत्तात्रेयाय नमः ।
॥ इति अनघस्वामि अष्टोत्तरशतनामार्चनं समर्पयामि ॥
॥ अथ श्री अनघादेव्यष्टोत्तरशतनामावलिः (Devi) ॥
ॐ श्री अनघायै नमः ।
ॐ महादेव्यै नमः ।
ॐ महालक्ष्मै नमः ।
ॐ अनघास्वामिपत्न्यै नमः ।
ॐ योगेशायै नमः ।
ॐ त्रिविधाघविदारिण्यै नमः ।
ॐ त्रिगुणेशायै नमः ।
ॐ अष्टपुत्रकुटुम्बिन्यै नमः ।
ॐ सिद्धसेव्यपदे नमः ।
ॐ आत्रेयगृहदीपायै नमः । (१०)
ॐ विनीतायै नमः ।
ॐ अनुसूयाप्रीतिदायै नमः ।
ॐ मनोज्ञायै नमः ।
ॐ योगशक्तिस्वरूपिण्यै नमः ।
ॐ योगातीतहृदे नमः ।
ॐ चित्रासनोपविष्टायै नमः ।
ॐ पद्मासनयुजे नमः ।
ॐ रत्नागुलीयकलसत्पदाङ्गुल्यै नमः ।
ॐ पद्मगर्भोममानाङ्घ्रितलायै नमः ।
ॐ भर्तृशुश्रूषणोत्कायै नमः । (२०)
ॐ मतिमत्यै नमः ।
ॐ तापसीवेषधारिण्यै नमः ।
ॐ तापत्रयनुदे नमः ।
ॐ हरिद्रां चत्प्रपादायै नमः ।
ॐ मञ्जीरकलजत्रवे नमः ।
ॐ शुचिवल्कलधारिण्यै नमः ।
ॐ काञ्चीदामयुजे नमः ।
ॐ गले माङ्गल्यसूत्रायै नमः ।
ॐ ग्रैवेयाली धृते नमः ।
ॐ क्वणत्कङ्कणयुक्तायै नमः । (३०)
ॐ पुष्पालङ्कृतायै नमः ।
ॐ अभीतिमुद्राहस्तायै नमः ।
ॐ लीलाम्भोजधृते नमः ।
ॐ ताटङ्कयुगदीप्तायै नमः ।
ॐ नानारत्नदीप्तये नमः ।
ॐ ध्यानस्थिराक्ष्यै नमः ।
ॐ फालांचत्तिलकायै नमः ।
ॐ मूर्धाबद्धजटाराजत्सुमदामालये नमः ।
ॐ भर्त्राज्ञा पालनायै नमः ।
ॐ नानावेषधृते नमः । (४०)
ॐ पञ्चपर्वान्वितविद्यारूपिकायै नमः ।
ॐ सर्वावरणशीलायै नमः ।
ॐ स्वबलावृतवेधसे नमः ।
ॐ विष्णुपत्न्यै नमः ।
ॐ वेदमात्रे नमः ।
ॐ स्वच्छशङ्खधृते नमः ।
ॐ मन्दहासमनोज्ञायै नमः ।
ॐ मन्त्रतत्त्वविदे नमः ।
ॐ दत्तपार्श्वनिवासायै नमः ।
ॐ रेणुकेष्टकृते नमः । (५०)
ॐ मुखनिस्सृतशम्पाभत्रयी दीप्त्यै नमः ।
ॐ विधातृवेदसन्धात्र्यै नमः ।
ॐ सृष्टि शक्त्यै नमः ।
ॐ शान्तिलक्ष्मै नमः ।
ॐ गायिकायै नमः ।
ॐ ब्राह्मण्यै नमः ।
ॐ योगचर्यारतायै नमः ।
ॐ नर्तिकायै नमः ।
ॐ दत्तवामाङ्कसंस्थायै नमः ।
ॐ जगदिष्टकृते नमः । (६०)
ॐ शुभायै नमः ।
ॐ चारु सर्वाङ्ग्यै नमः ।
ॐ चन्द्रास्यायै नमः ।
ॐ दुर्मानसक्षोभकर्यै नमः ।
ॐ साधु हृच्छान्तये नमः ।
ॐ सर्वान्तस्संस्थितायै नमः ।
ॐ सर्वान्तगण्यै नमः ।
ॐ पादस्थितायै नमः ।
ॐ पद्मायै नमः ।
ॐ गृहदायै नमः । (७०)
ॐ सक्थिस्थितायै नमः ।
ॐ सद्रत्नवस्त्रदायै नमः ।
ॐ गुह्यस्थानस्थित्यै नमः ।
ॐ पत्नीदायै नमः ।
ॐ क्रोडस्थायै नमः ।
ॐ पुत्रदायै नमः ।
ॐ वंशवृद्धिकृते नमः ।
ॐ हृद्गतायै नमः ।
ॐ सर्वकामपूरणायै नमः ।
ॐ कण्ठस्थितायै नमः । (८०)
ॐ हारादिभूषादात्र्यै नमः ।
ॐ प्रवासबन्धुसंयोगदायिकायै नमः ।
ॐ मृष्टान्नदायै नमः ।
ॐ वाक्छक्तिदायै नमः ।
ॐ ब्राह्मयै नमः ।
ॐ आज्ञाबलप्रदात्र्यै नमः ।
ॐ सर्वैश्वर्यकृते नमः ।
ॐ मुखस्थितायै नमः ।
ॐ कविताशक्तिदायै नमः ।
ॐ शिरोगतायै नमः । (९०)
ॐ निर्दाहकयै नमः ।
ॐ रौद्रयि नमः ।
ॐ जम्भासुरविदाहिन्यै नमः ।
ॐ जम्भवंशहृते नमः ।
ॐ दत्तांकसंस्थितायै नमः ।
ॐ वैष्णव्यै नमः ।
ॐ ऐन्द्रराज्यप्रदायिन्यै नमः ।
ॐ देवप्रीतिकृते नमः ।
ॐ नहुषात्मजदात्र्यै नमः ।
ॐ लोकमात्रे नमः । (१००)
ॐ धर्मकीर्तिसुबोधिन्यै नमः ।
ॐ शास्त्रमात्रे नमः ।
ॐ भार्गवक्षिप्रतुष्टायै नमः ।
ॐ कालत्रयविदे नमः ।
ॐ कार्तवीर्यव्रतप्रीतमतये नमः ।
ॐ शुचये नमः ।
ॐ कार्तवीर्यप्रसन्नायै नमः ।
ॐ सर्वसिद्धिकृते नमः । (१०८)
ॐ श्री अनघादेवी समेत श्री अनघस्वामिने नमः ।
॥ इति श्री अनघादेव्यष्टोत्तरशतनामार्चनं समर्पयामि ॥
१४. धूपं (Incense) नानापरिमल द्रव्य सम्मेलन मनोहरः । धूपस्समर्पितो देवावनघौ प्रति गृह्यताम् ॥ श्री अनघादेवी समेत श्री अनघास्वामीने नमः । धूप माघ्रापयामि । १५. दीपं (Lamp) यद्भासेदं जगद्भाति न दृश्येते तथापि यौ तावुभौ तत्त्वसन्दीप्त्यै दीपैरुद्दीपयाम्यहम् । श्री अनघादेवी समेत श्री अनघस्वामिने नमः । दीपं दर्शयामि । १६. नैवेद्यं (Food Offering) राजान्नं बहु भक्ष्यान्नं नानोपस्कार पुष्कलम् । नैवेद्यं श्रुति संवेद्यौ गृह्यता मनघौ मुदा ॥ श्री अनघा देवी समेत श्री अनघ स्वामिने नमः । नैवेद्यं समर्पयामि । १७. ताम्बूलं (Betel Nut) अनघस्वामिजनक प्रोद्धृतायुष्यतन्त्रके । प्रोक्तैस्सुलक्षणैर्युक्तं ताम्बूलं प्रददे नद्यौ । श्री अनघादेवी समेत श्री अनघा स्वामिने नमः । ताम्बूलं समर्पयामि । १८. नीराजनं (Aarti) प्रभो समन्तात्परिवर्तितै श्री कर्पूर नीराजन दीप माल्यैः । युष्मन्महार्चिः परिवेष पङ्क्तिः किम्मीरिताभा स्त्वनघेऽनघप्रभो ॥ श्री अनघादेवी समेत श्री अनघ स्वामिने नमः । नीराञ्जन समर्पयामि । १९. मन्त्र पुष्पं (Mantra Pushpam) यौ वेधसे प्रबल मानस दोषजाल मुन्मूल्य सत्त्वरमभासयतां दि वेदान् । तावद्य केलिशुनकीकृत वेदजातैः श्री मन्त्र पुष्प निचयै रनघौ निषेवे ॥ श्री अनघा देवी समेत श्री अनघ स्वामिने नमः । मन्त्र पुष्पं समर्पयामि । २०. प्रदक्षिणं (Circumambulation) कार्तवीर्याज नहुष भार्गवेन्द्रादि रक्षकौ अनघौ लोकपितरौ तुष्येतां मे प्रदक्षिणैः ॥ श्री अनघादेवी समेत श्री अनघ स्वामिने नमः । प्रदक्षिण नमस्कारान् समर्पयामि । २१. प्रार्थना (Prayer) मनोवाक्कायोत्थं क्षपितमघ मात्मीय विततेः धृतं नूनं याभ्यां विमलमिह दाम्पत्य लसनम् । तयोः पाद द्वन्द्वं महिम मुख पुत्राष्टक लस- त्परीवारं वन्दे सततमनघाख्या कलितयोः ॥ विष्णो अनघ दत्तेश्वरानघे लक्ष्मि मङ्गले । उभौहि सच्चिदान्दविग्रहौ भक्त रक्षकौ ॥ युवां मे तुष्यता मद्य पूजया सुप्रसीदताम् । ज्ञाताऽज्ञातापराधान्मे क्षमेथां करुणाकरौ ॥ आयुरारोग्यमैश्वर्यं सत्कुटुम्ब प्रवर्धनम् । सौमङ्गल्यं यशो विद्यां ज्ञानञ्च दिशतां मुदा ॥ २२. तोरण बन्धन (Tying Sacred Thread) ब्रह्म विष्णु महेशान रूपिन त्रिगुण नायक । त्रैवर्णिक नमस्तुभं तोरदेवाऽनघात्मक ॥ (यह मंत्र बोलकर तोरण को कलाई पर बांधें)

श्री अनघाष्टमी व्रत कथा

प्रथम खण्ड: देवासुर संग्राम और अनघ दम्पति

एक बार दीपक नामक शिष्य ने अपने गुरुदेव से पूछा, "गुरुदेव! मैंने सुना है कि पूर्वकाल में जम्भासुर नामक राक्षस ने देवताओं को पराजित कर दिया था। तब दत्तात्रेय भगवान ने देवताओं की रक्षा कैसे की?"

श्री गुरु ने उत्तर दिया: "वत्स! यही प्रश्न धर्मराज युधिष्ठिर ने भगवान श्रीकृष्ण से पूछा था। सुनो, ब्रह्मा के पुत्र अत्रि महातेजस्वी ऋषि थे। उनकी पत्नी अनुसूया जगप्रसिद्ध थीं। बहुत काल के बाद उन्हें विष्णु अंश से महायोगी पुत्र (दत्तात्रेय) प्राप्त हुआ। उनकी सहधर्मचारिणी का नाम 'अनघा' है। वह आठ पुत्रों (अष्ट सिद्धियों) की माता हैं। अनघ देव विष्णु के अंश हैं और अनघा देवी लक्ष्मी की अंश हैं।"

जब जम्भासुर के आतंक से पीड़ित होकर देवता, अनघ दंपति की शरण में विंध्य पर्वत पर गए, तो उन्होंने करुण स्वर में प्रार्थना की. अनघ स्वामी ने उन्हें अभयदान दिया। तभी राक्षस वहां आ धमके और उन्होंने अनघा देवी को विलासवती स्त्री समझकर पकड़ने का प्रयास किया। लेकिन अनघा देवी की शक्ति से उनकी ऐश्वर्य लक्ष्मी उनके मस्तक पर चढ़ गई और दत्त भगवान के नेत्रों की ज्योति से कई राक्षस भस्म हो गए। अंततः अनघ दंपति के प्रभाव से देवताओं ने जम्भासुर और उसकी सेना को परास्त कर अपना राज्य पुनः प्राप्त किया।

द्वितीय खण्ड: कार्तवीर्य अर्जुन की तपस्या

श्रीकृष्ण ने आगे कहा: "हे धर्मराज! महिष्मती के राजा कार्तवीर्य अर्जुन ने भगवान दत्तात्रेय की घोर तपस्या की। तीन हजार दिव्य वर्षों तक उन्होंने निराहार और निश्चल रहकर 'ब्रह्मोत्तर' तप किया। अनघ स्वामी ने प्रसन्न होकर उन्हें चार वरदान दिए:

  1. एक हजार भुजाओं का बल।
  2. यदि कभी अधर्म हो, तो सत्पुरुषों द्वारा उनका निवारण।
  3. धर्मपूर्वक पृथ्वी का पालन और युद्ध में विजय।
  4. अपने से श्रेष्ठ वीर के हाथों मृत्यु (मोक्ष)।

अनघ स्वामी की कृपा से ही कार्तवीर्य अर्जुन ने सातों द्वीपों पर एकछत्र राज्य किया और महान योगी बने।

तृतीय खण्ड: व्रत विधि और महत्व

श्रीकृष्ण ने बताया कि 'अघ' का अर्थ है पाप। अनघ स्वामी तीन प्रकार के पापों (कायिक, वाचिक, मानसिक) का नाश करते हैं।

व्रत विधि: मार्गशीर्ष मास के कृष्ण पक्ष की अष्टमी को अनघ दंपति और उनके आठ पुत्रों (अष्ट सिद्धियों) की कुश (दर्भ) की मूर्ति या चित्र बनाकर पूजा करनी चाहिए। अनघा को लक्ष्मी और अनघ को विष्णु मानकर पूजन करें। दिन भर उपवास रखें और रात्रि में जागरण करें। यह व्रत कम से कम एक वर्ष या आजीवन करना चाहिए। इससे सात जन्मों तक निरोगी काया, पुत्र-पौत्र और अंत में मोक्ष की प्राप्ति होती है।

॥ श्री दत्तस्तवम् & अष्टलक्ष्मी स्तुति ॥
व्रत के अंत में इन स्तोत्रों का पाठ करें:
श्री दत्तस्तवम् दत्तात्रेयं महात्मानं वरदं भक्त वत्सलं । प्रपन्नर्तिहरं वन्दे स्मर्तृगामी सनोऽवतु ॥ १॥ दीनबन्धु कृपासिन्धुं सर्वकारण कारणम् । सर्वरक्षाकरं वन्दे स्मर्तृगामी सनोऽवतु ॥ २॥ सर्वानर्थहरं देवं सर्वमङ्गल मङ्गलम् । सर्वक्लेशहरं वन्दे स्मर्तृगामी सनोऽवतु ॥ ४॥ सर्वरोगप्रशमनं सर्वपीडा निवारणम् । विपदुद्धरणं वन्दे स्मर्तृगामी सनोऽवतु ॥ ७॥ जन्मसंसारबन्धघ्नं स्वरूपानन्ददायकम् । निःश्रेयस पदं वन्दे स्मर्तृगामी सनोऽवतु ॥ ८॥ अष्टलक्ष्मी स्तुति रथमध्यामश्वपूर्वां गजनादप्रबोधिनीम् । साम्राज्यदायिनीं देवीं गजलक्ष्मीं नमाम्यहम् ॥ धनमग्निर्धनं वायुःधनं भूतानि पञ्च च । प्रभूतैश्वर्यसन्धात्रीं धनलक्ष्मीं नमाम्यहम् ॥ दारिद्र्यदुःखहरणं समृद्धिमपि सम्पदाम् । सच्चिदानन्दपूर्णत्वं अष्टलक्ष्मी स्तुतेर्भवेत् ॥

संबंधित पूजा विधियाँ

अनघा लक्ष्मी व्रत का क्या महत्व है?

'अनघा' का अर्थ है 'निष्पाप' (Sinless)। यह व्रत शारीरिक, मानसिक और वाचिक पापों का नाश करने और अष्ट सिद्धियों (समृद्धि) की प्राप्ति के लिए किया जाता है। यह भगवान दत्तात्रेय के गृहस्थ रूप की उपासना है।

यह व्रत कब करना चाहिए?

यह व्रत मार्गशीर्ष मास के कृष्ण पक्ष की अष्टमी (अनघा अष्टमी) को करना सर्वश्रेष्ठ है। इसके अलावा किसी भी मास की कृष्ण अष्टमी को यह पूजा की जा सकती है।

इस पूजा में कौन से मुख्य देवता हैं?

मुख्य देवता 'अनघ स्वामी' (दत्तात्रेय) और उनकी पत्नी 'अनघा देवी' (लक्ष्मी) हैं। उनके आठ पुत्र (अष्ट सिद्धियाँ) का भी पूजन किया जाता है।

।। ॐ महालक्ष्म्यै नमः ।।