Logoपवित्र ग्रंथ

Sri Sukta Vidhana Purvaka Shodasopachara Puja – श्रीसूक्त विधान पूर्वक षोडशोपचार पूजा

Sri Sukta Vidhana Purvaka Shodasopachara Puja – श्रीसूक्त विधान पूर्वक षोडशोपचार पूजा

श्रीसूक्त विधान पूर्वक षोडशोपचार पूजा

Sri Sukta Vidhana Purvaka Shodasopachara Puja

श्रीसूक्त विधान पूर्वक षोडशोपचार पूजा
यह माँ महालक्ष्मी (Goddess Mahalakshmi) की सबसे प्रभावशाली और वैदिक पूजा विधि है। इसमें श्रीसूक्तम् (Rigvediya Sri Suktam) के सोलह मन्त्रों (ऋचाओं) का प्रयोग किया जाता है।

श्रीसूक्त क्या है?
श्रीसूक्त ऋग्वेद का एक 'खिल सूक्त' है, जिसे 'लक्ष्मी सूक्त' भी कहा जाता है। यह वैभव और समृद्धि की अधिष्ठात्री देवी को प्रसन्न करने वाला सर्वश्रेष्ठ स्तोत्र है।

पूजा का विशेष विधान
सामान्य पूजा में साधारण श्लोकों या नामों से उपचार समर्पित किए जाते हैं, परन्तु इस 'श्रीसूक्त विधान' में प्रत्येक उपचार के लिए श्रीसूक्त का एक-एक विशिष्ट मन्त्र बोला जाता है। यह अनुष्ठान अक्षय धन, कीर्ति, आरोग्य और वंश वृद्धि के लिए अमोघ माना गया है। दीपावली और शुक्रवार को यह पूजा विशेष फलदायी है।

॥ श्रीसूक्त विधान पूर्वक षोडशोपचार पूजा ॥ ध्यानम् ॐ या सा पद्मासनस्था विपुलकटितटी पद्मपत्रायताक्षी । गम्भीरावर्तनाभिः स्तनभरनमिता शुभ्रवस्त्रोत्तरीया ॥ लक्ष्मीर्दिव्यैर्गजेन्द्रैर्मणिगणखचितैस्स्नापिता हेमकुम्भैः । नित्यं सा पद्महस्ता मम वसतु गृहे सर्वमाङ्गल्ययुक्ता ॥ ॐ श्रीमहालक्ष्म्यै नमः ध्यायामि । १. आवाहनम् (श्रीसूक्तम् - १ मन्त्र) हिरण्यवर्णां हरिणीं सुवर्णरजतस्रजाम् । चन्द्रां हिरण्मयीं लक्ष्मीं जातवेदो म आवह ॥ ॐ श्रीमहालक्ष्म्यै नमः आवाहयामि । २. आसनम् (श्रीसूक्तम् - २ मन्त्र) तां म आवह जातवेदो लक्ष्मीमनपगामिनीम् । यस्यां हिरण्यं विन्देयं गामश्वं पुरुषानहम् ॥ ॐ श्रीमहालक्ष्म्यै नमः नवरत्नखचित सुवर्ण सिंहासनं समर्पयामि । ३. पाद्यम् (श्रीसूक्तम् - ३ मन्त्र) अश्वपूर्वां रथमध्यां हस्तिनादप्रबोधिनीम् । श्रियं देवीमुपह्वये श्रीर्मादेवीर्जुषताम् ॥ ॐ श्रीमहालक्ष्म्यै नमः पादयो पाद्यं समर्पयामि । ४. अर्घ्यम् (श्रीसूक्तम् - ४ मन्त्र) कां सोस्मितां हिरण्यप्राकारावार्द्रां ज्वलन्तीं तृप्तां तर्पयन्तीम् । पद्मे स्थितां पद्मवर्णां तामिहोपह्वये श्रियम् ॥ ॐ श्रीमहालक्ष्म्यै नमः हस्तयोः अर्घ्यं समर्पयामि । ५. आचमनीयम् (श्रीसूक्तम् - ५ मन्त्र) चन्द्रां प्रभासां यशसा ज्वलन्तीं श्रियं लोके देवजुष्टामुदाराम् । तां पद्मिनीमीं शरणमहं प्रपद्येऽलक्ष्मीर्मे नश्यतां त्वां वृणे ॥ ॐ श्रीमहालक्ष्म्यै नमः मुखे आचमनीयं समर्पयामि । ६. पञ्चामृत स्नानम् आप्यायस्व समेतु ते विश्वतस्सोम वृष्णियम् । भवा वाजस्य सङ्गथे ॥ ॐ श्रीमहालक्ष्म्यै नमः क्षीरेण स्नपयामि । दधिक्राव्णो अकारिषं जिष्णोरश्वस्य वाजिनः । सुरभि नो मुखा करत्प्राण आयूंषि तारिषत् ॥ ॐ श्रीमहालक्ष्म्यै नमः दध्ना स्नपयामि । शुक्रमसि ज्योतिरसि तेजोसि देवोवस्सवितोत्पुनातु अच्छिद्रेण पवित्रेण वसोस्सूर्यस्य रश्मिभिः । ॐ श्रीमहालक्ष्म्यै नमः आज्येन स्नपयामि । मधुवाता ऋतायते मधुक्षरन्ति सिन्धवः । माध्वीर्नः सन्त्वौषधीः । मधु नक्तमुतोषसि मधुमत्पार्थिवं रजः । मधुद्यौरस्तु नः पिता । मधुमान्नो वनस्पतिर्मधुमां अस्तु सूर्यः । माध्वीर्गावो भवन्तु नः । ॐ श्रीमहालक्ष्म्यै नमः मधुना स्नपयामि । स्वादुः पवस्व दिव्याय जन्मने । स्वादुरिन्द्राय सुहवीतु नाम्ने । स्वादुर्मित्राय वरुणाय वायवे । बृहस्पतये मधुमां अदाभ्यः । ॐ श्रीमहालक्ष्म्यै नमः शर्करेण स्नपयामि । याः फलिनीर्या अफला अपुष्पायाश्च पुष्पिणीः । बृहस्पति प्रसूतास्तानो मुन्चन्त्वंहसः ॥ ॐ श्रीमहालक्ष्म्यै नमः फलोदकेन स्नपयामि । (श्रीसूक्तम् - ६ मन्त्र) आदित्यवर्णे तपसोऽधिजातो वनस्पतिस्तव वृक्षोऽथ बिल्वः । तस्य फलानि तपसा नुदन्तु मायान्तरायाश्च बाह्या अलक्ष्मीः ॥ आपो हिष्ठा मयोभुवस्ता न ऊर्जे दधातन । महेरणाय चक्षसे । यो वः शिवतमो रसस्तस्य भाजयते ह नः । उशतीरिव मातरः । तस्मा अरङ्गमामवो यस्य क्षयाय जिन्वथ । आपो जनयथा च नः । ॐ श्रीमहालक्ष्म्यै नमः शुद्धोदक स्नानं समर्पयामि । स्नानानन्तरं शुद्ध आचमनीयं समर्पयामि । ७. वस्त्रम् (श्रीसूक्तम् - ७ मन्त्र) उपैतु मां देवसखः कीर्तिश्च मणिना सह । प्रादुर्भूतोऽस्मि राष्ट्रेऽस्मिन् कीर्तिमृद्धिं ददातु मे ॥ ॐ श्रीमहालक्ष्म्यै नमः वस्त्रयुग्मं समर्पयामि । ८. यज्ञोपवीतम् (आभरण विशेष) (श्रीसूक्तम् - ८ मन्त्र) क्षुत्पिपासामलां ज्येष्ठामलक्ष्मीं नाशयाम्यहम् । अभूतिमसमृद्धिं च सर्वां निर्णुद मे गृहात् ॥ ॐ श्रीमहालक्ष्म्यै नमः यज्ञोपवीतं (कण्ठसूत्रं) समर्पयामि । ९. गन्धम् (श्रीसूक्तम् - ९ मन्त्र) गन्धद्वारां दुराधर्षां नित्यपुष्टां करीषिणीम् । ईश्वरीं सर्वभूतानां तामिहोपह्वये श्रियम् ॥ ॐ श्रीमहालक्ष्म्यै नमः दिव्य श्री चन्दनं समर्पयामि । ॐ श्रीमहालक्ष्म्यै नमः हरिद्रा कुङ्कुम कज्जल कस्तूरी गोरोचनादि सुगन्ध द्रव्याणि समर्पयामि । १०. आभरणम् (पुष्पानि) (श्रीसूक्तम् - १० मन्त्र) मनसः काममाकूतिं वाचः सत्यमशीमहि । पशूनां रूपमन्नस्य मयि श्रीः श्रयतां यशः ॥ ॐ श्रीमहालक्ष्म्यै नमः सर्वाभरणानि समर्पयामि । ११. पुष्पाणि (श्रीसूक्तम् - ११ मन्त्र) कर्दमेन प्रजाभूता मयि सम्भव कर्दम । श्रियं वासय मे कुले मातरं पद्ममालिनीम् ॥ ॐ श्रीमहालक्ष्म्यै नमः नानाविध परिमल पत्र पुष्पाणि समर्पयामि । १२. धूपम् (श्रीसूक्तम् - १२ मन्त्र) आपः सृजन्तु स्निग्धानि चिक्लीत वस मे गृहे । नि च देवीं मातरं श्रियं वासय मे कुले ॥ ॐ श्रीमहालक्ष्म्यै नमः धूपं समर्पयामि । १३. दीपम् (श्रीसूक्तम् - १३ मन्त्र) आर्द्रां पुष्करिणीं पुष्टिं पिङ्गलां पद्ममालिनीम् । चन्द्रां हिरण्मयीं लक्ष्मीं जातवेदो म आवह ॥ ॐ श्रीमहालक्ष्म्यै नमः दीपं समर्पयामि । १४. नैवेद्यम् (श्रीसूक्तम् - १४ मन्त्र) आर्द्रां यः करिणीं यष्टिं सुवर्णां हेममालिनीम् । सूर्यां हिरण्मयीं लक्ष्मीं जातवेदो म आवह ॥ ॐ श्रीमहालक्ष्म्यै नमः नैवेद्यं समर्पयामि । ॐ भूर्भुवस्सुवः । तत्सवितुर्वरेण्यम् । भर्गो देवस्य धीमहि । धियो यो नः प्रचोदयात् ॥ सत्यं त्वा ऋतेन परिषिञ्चामि (सायंकाले – ऋतं त्वा सत्येन परिषिञ्चामि) अमृतमस्तु । अमृतोपस्तरणमसि । ॐ प्राणाय स्वाहा । ॐ अपानाय स्वाहा । ॐ व्यानाय स्वाहा । ॐ उदानाय स्वाहा । ॐ समानाय स्वाहा । मध्ये मध्ये पानीयं समर्पयामि । अमृतापिधानमसि । उत्तरापोशनं समर्पयामि । हस्तौ प्रक्षालयामि । पादौ प्रक्षालयामि । शुद्धाचमनीयं समर्पयामि । १५. ताम्बूलम् (श्रीसूक्तम् - १५ मन्त्र) तां म आवह जातवेदो लक्ष्मीमनपगामिनीम् । यस्यां हिरण्यं प्रभूतं गावो दास्योऽश्वान्विन्देयं पुरुषानहम् ॥ ॐ श्रीमहालक्ष्म्यै नमः ताम्बूलं समर्पयामि । १६. नीराजनम् (श्रीसूक्तम् - १६ (फलश्रुति) मन्त्र) यः शुचिः प्रयतो भूत्वा जुहुयादाज्य मन्वहम् । श्रियः पञ्चदशर्चं च श्रीकामः सततं जपेत् ॥ ॐ श्रीमहालक्ष्म्यै नमः कर्पूर नीराजनं समर्पयामि । नीराजनानन्तरं शुद्धाचमनीयं समर्पयामि । नमस्करोमि । मन्त्रपुष्पम् ॐ श्रीमहालक्ष्म्यै नमः सुवर्ण दिव्य मन्त्रपुष्पं समर्पयामि । आत्मप्रदक्षिण नमस्कारान् यानिकानि च पापानि जन्मान्तरकृतानि च तानि तानि प्रणश्यन्ति प्रदक्षिण पदे पदे । पापोऽहं पापकर्माऽहं पापात्मा पापसम्भव । त्राहिमां कृपया देवी शरणागतवत्सले । अन्यथा शरणं नास्ति त्वमेव शरणं मम । तस्मात्कारुण्य भावेन रक्ष रक्ष सुरेश्वरी । ॐ श्रीमहालक्ष्म्यै नमः आत्मप्रदक्षिण नमस्कारान् समर्पयामि । साष्टाङ्ग नमस्कारम् उरसा शिरसा दृष्ट्या मनसा वचसा तथा । पद्भ्यां कराभ्यां कर्णाभ्यां प्रणामोष्टाङ्गमुच्यते ॥ ॐ श्रीमहालक्ष्म्यै नमः साष्टाङ्ग नमस्कारां समर्पयामि । सर्वोपचाराः ॐ श्रीमहालक्ष्म्यै नमः छत्रं आच्छादयामि । ॐ श्रीमहालक्ष्म्यै नमः चामरैर्वीजयामि । ॐ श्रीमहालक्ष्म्यै नमः नृत्यं दर्शयामि । ॐ श्रीमहालक्ष्म्यै नमः गीतं श्रावयामि । ॐ श्रीमहालक्ष्म्यै नमः आन्दोलिकान्नारोहयामि । ॐ श्रीमहालक्ष्म्यै नमः अश्वानारोहयामि । ॐ श्रीमहालक्ष्म्यै नमः गजानारोहयामि । समस्त राज्ञीयोपचारान् देव्योपचारान् समर्पयामि । क्षमा प्रार्थना अपराध सहस्राणि क्रियन्तेऽहर्निशं मया । दासोऽयमिति मां मत्वा क्षमस्व परमेश्वरी । आवाहनं न जानामि न जानामि विसर्जनम् । पूजाविधिं न जानामि क्षमस्व परमेश्वरी । मन्त्रहीनं क्रियाहीनं भक्तिहीनं महेश्वरी । यत्पूजितं मया देवी परिपूर्णं तदस्तु ते । समापन अनया श्रीसूक्त विधान पूर्वक ध्यान आवाहनादि षोडशोपचार पूजया भगवती सर्वात्मिका श्रीमहालक्ष्मी सुप्रीता सुप्रसन्ना वरदा भवन्तु ॥ तीर्थप्रसाद ग्रहणम् अकालमृत्यहरणं सर्वव्याधिनिवारणम् ॥ समस्तपापक्षयकरं श्रीमहालक्ष्मी पादोदकं पावनं शुभम् ॥ श्रीमहालक्ष्म्यै नमः प्रसादं शीरसा गृह्णामि । ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ।

श्रीसूक्त विधान का महत्त्व

  • ऋग्वेदीय परम्परा: यह पूजा ऋग्वेद के प्राचीन मन्त्रों पर आधारित है।
  • षोडश मन्त्र - षोडश उपचार: श्रीसूक्त में 16 मन्त्र हैं (15 मुख्य + 1 फलश्रुति), जो पूजा के 16 उपचारों (Shodasopachara) के साथ पूर्णतः मेल खाते हैं।
  • स्थिर लक्ष्मी: इस विधि से पूजा करने से घर में लक्ष्मी स्थायी रूप से निवास करती हैं (अनपगामिनी - कभी न जाने वाली)।

अक्सर पूछे जाने वाले प्रश्न (FAQs)

1. श्रीसूक्त विधान पूजा क्या है?

यह माँ लक्ष्मी की पूजा की एक विशेष वैदिक विधि है जिसमें 'श्रीसूक्त' (Sri Suktam) के 16 मन्त्रों का उपयोग करके 16 उपचार (षोडशोपचार) अर्पित किए जाते हैं। प्रत्येक मन्त्र के साथ एक विशिष्ट उपचार जुड़ा होता है।

2. यह पूजा कब करनी चाहिए?

यह पूजा विशेष रूप से शुक्रवार, पूर्णिमा, और दीपावली (Diwali) के दिन अत्यंत शुभ मानी जाती है। वैभव लक्ष्मी व्रत और वरलक्ष्मी व्रत में भी इसका विधान है।

3. श्रीसूक्त का क्या महत्त्व है?

श्रीसूक्त ऋग्वेद का एक परिशिष्ट सूक्त है जो साक्षात् माँ लक्ष्मी का स्वरूप है। इसके पाठ और अनुष्ठान से दारिद्र्य का नाश होता है और घर में स्थिर लक्ष्मी का वास होता है।

।। ॐ महालक्ष्म्यै नमः ।।