Logoपवित्र ग्रंथ

Sri Subrahmanya Shodasopachara Puja - श्री सुब्रह्मण्य षोडशोपचार पूजा

Sri Subrahmanya Shodasopachara Puja - श्री सुब्रह्मण्य षोडशोपचार पूजा

श्री सुब्रह्मण्य षोडशोपचार पूजा

Sri Subrahmanya Shodasopachara Puja

श्री सुब्रह्मण्य षोडशोपचार पूजा
यह पूजा भगवान कार्तिकेय (जिन्हें दक्षिण भारत में सुब्रह्मण्य या मुरूगन कहा जाता है) को समर्पित है। वे देवताओं के सेनापति, शक्ति और ज्ञान के प्रतीक हैं। इस पूजा विधि में ध्यान, आवाहन और 16 उपचारों (Shodasopachara) के साथ-साथ अंग पूजा और राजोपचार भी सम्मिलित हैं।

॥ श्री सुब्रह्मण्य षोडशोपचार पूजा ॥ (सर्वप्रथम पूर्वाङ्ग (शुद्धि, आचमन, संकल्प) और गणपति पूजा सम्पन्न करें।) प्रधान सङ्कल्पम् पूर्वोक्त एवं गुण विशेषण विशिष्टायां शुभ तिथौ वल्लीदेवसेनासमेत श्रीसुब्रह्मण्येश्वर प्रसादेन सर्वोपशान्ति पूर्वक दीर्घायुरारोग्य धन कलत्र पुत्र पौत्राभि वृद्ध्यर्थं स्थिरलक्ष्मी कीर्तिलाभ शत्रुपराजयादि सकलाभीष्ट सिद्ध्यर्थं श्री सुब्रह्मण्येश्वर स्वामि पूजां करिष्ये ॥ ध्यानम् षड्वक्त्रं शिखिवाहनं त्रिनयनं चित्राम्बरालङ्कृतं शक्तिं वज्रमसिं त्रिशूलमभयं खेटं धनुश्चक्रकम् । पाशं कुक्कुटमङ्कुशं च वरदं हस्तैर्ददानं सदा ध्यायेदीप्सित सिद्धिदं शिवसुतं वन्दे सुराराधितम् ॥ श्रीवल्लीदेवसेना समेत श्रीसुब्रह्मण्यं ध्यायामि । आवाहनम् सुब्रह्मण्य महाभाग क्रौञ्चाख्यगिरिभेदन । आवाहयामि देव त्वं भक्ताभीष्टप्रदो भव ॥ श्रीवल्लीदेवसेना समेत श्रीसुब्रह्मण्यं आवाहयामि । आसनम् अग्निपुत्र महाभाग कार्तिकेय सुरार्चित । रत्नसिंहासनं देव गृहाण वरदाव्यय ॥ श्रीवल्लीदेवसेना समेत श्रीसुब्रह्मण्याय नमः आसनं समर्पयामि । पाद्यम् गणेशानुज देवेश वल्लीकामदविग्रह । पाद्यं गृहाण गाङ्गेय भक्त्या दत्तं सुरार्चित ॥ श्रीवल्लीदेवसेना समेत श्रीसुब्रह्मण्याय नमः पादयोः पाद्यं समर्पयामि । अर्घ्यम् ब्रह्मादि देवबृन्दानां प्रणवार्थोपदेशक । अर्घ्यं गृहाण देवेश तारकान्तक षण्मुख ॥ श्रीवल्लीदेवसेना समेत श्रीसुब्रह्मण्याय नमः हस्तयोरर्घ्यं समर्पयामि । आचमनीयम् एलाकुङ्कुमकस्तूरीकर्पूरादिसुवासितैः । तीर्थैराचम्यतां देव गङ्गाधरसुताव्यय ॥ श्रीवल्लीदेवसेना समेत श्रीसुब्रह्मण्याय नमः आचमनीयं समर्पयामि । पञ्चामृत स्नानम् शर्करा मधु गोक्षीर फलसार घृतैर्युतम् । पञ्चामृतस्नानमिदं बाहुलेय गृहाण भो ॥ श्रीवल्लीदेवसेना समेत श्रीसुब्रह्मण्याय नमः पञ्चामृतस्नानं समर्पयामि । शुद्धोदक स्नानम् स्वामिन् शरवणोद्भूत शूरपद्मासुरान्तक । गङ्गादिसलिलैः स्नाहि देवसेनामनोहर ॥ श्रीवल्लीदेवसेना समेत श्रीसुब्रह्मण्याय नमः शुद्धोदक स्नानं समर्पयामि । वस्त्रम् दुकूलवस्त्रयुगलं मुक्ताजालसमन्वितम् । प्रीत्या गृहाण गाङ्गेय भक्तापद्भञ्जनक्षम ॥ श्रीवल्लीदेवसेना समेत श्रीसुब्रह्मण्याय नमः वस्त्रयुग्मं समर्पयामि । उपवीतम् राजतं ब्रह्मसूत्रं च काञ्चनं चोत्तरीयकम् । यज्ञोपवीतं देवेश गृहाण सुरनायक ॥ श्रीवल्लीदेवसेना समेत श्रीसुब्रह्मण्याय नमः उपवीतं समर्पयामि । भस्म नित्याग्निहोत्रसम्भूतं विरजाहोमभावितम् । गृहाण भस्म हे स्वामिन् भक्तानां भूतिदो भव ॥ श्रीवल्लीदेवसेना समेत श्रीसुब्रह्मण्याय नमः भस्म समर्पयामि । गन्धम् कस्तूरीकुङ्कुमाद्यैश्च वासितं सहिमोदकम् । गन्धं विलेपनार्थाय गृहाण क्रौञ्चदारण ॥ श्रीवल्लीदेवसेना समेत श्रीसुब्रह्मण्याय नमः गन्धान् धारयामि । अक्षतान् अक्षतान् धवलान् दिव्यान् शालेयान् तण्डुलान् शुभान् । काञ्चनाक्षतसम्युक्तान् कुमार प्रतिगृह्यताम् ॥ श्रीवल्लीदेवसेना समेत श्रीसुब्रह्मण्याय नमः अक्षतान् समर्पयामि । आभरणम् भूषणानि विचित्राणि हेमरत्नमयानि च । गृहाण भुवनाधार भुक्तिमुक्तिफलप्रद ॥ श्रीवल्लीदेवसेना समेत श्रीसुब्रह्मण्याय नमः आभरणानि समर्पयामि । पुष्पम् पुन्नग वकुलाशोक नीप पाटल जाति च । वासन्तिका बिल्वजाजी पुष्पाणि परिगृह्यताम् ॥ श्रीवल्लीदेवसेना समेत श्रीसुब्रह्मण्याय नमः पुष्पाणि समर्पयामि । अथाङ्ग पूजा सुरवन्दितपादाय नमः – पादौ पूजयामि । मुकुराकारजानवे नमः – जानुनी पूजयामि । करिराजकरोरवे नमः – ऊरू पूजयामि । रत्नकिङ्किणिकायुक्तकटये नमः – कटिं पूजयामि । गुहाय नमः – गुह्यं पूजयामि । हेरम्बसहोदराय नमः – उदरं पूजयामि । सुनाभये नमः – नाभिं पूजयामि । सुहृदे नमः – हृदयं पूजयामि । विशालवक्षसे नमः – वक्षःस्थलं पूजयामि । कृत्तिकास्तनन्धयाय नमः – स्तनौ पूजयामि । शत्रुजयोर्जितबाहवे नमः – बाहून् पूजयामि । शक्तिहस्ताय नमः – हस्तान् पूजयामि । पुष्करस्रजे नमः – कण्ठं पूजयामि । षण्मुखाय नमः – मुखानि पूजयामि । सुनासाय नमः – नासिके पूजयामि । द्विषण्णेत्राय नमः – नेत्राणि पूजयामि । हिरण्यकुण्डलाय नमः – कर्णौ पूजयामि । फालनेत्रसुताय नमः – फालं पूजयामि । वेदशिरोवेद्याय नमः – शिरः पूजयामि । सेनापतये नमः – सर्वाण्यङ्गानि पूजयामि । अष्टोत्तरशतनाम पूजा (यहाँ भगवान सुब्रह्मण्य की अष्टोत्तरशतनामावली का पाठ करें) धूपम् दशाङ्गं गुग्गुलूपेतं सुगन्धं सुमनोहरम् । कपिलाघृतसम्युक्तं धूपं गृह्णीष्व षण्मुख ॥ श्रीवल्लीदेवसेना समेत श्रीसुब्रह्मण्याय नमः धूपमाघ्रापयामि । दीपम् साज्यं त्रिवर्तिसम्युक्तं वह्निना योजितं मया । दीपं गृहाण स्कन्देश त्रैलोक्यतिमिरापहम् ॥ श्रीवल्लीदेवसेना समेत श्रीसुब्रह्मण्याय नमः दीपं दर्शयामि । धूपदीपानन्तरं शुद्धाचमनीयं समर्पयामि । नैवेद्यम् लेह्यं चोष्यं च भोज्यं च पानीयं षड्रसान्वितम् । भक्ष्यशाकादिसम्युक्तं नैवेद्यं स्कन्द गृह्यताम् ॥ श्रीवल्लीदेवसेना समेत श्रीसुब्रह्मण्याय नमः नैवेद्यं समर्पयामि । ओं भूर्भुवस्सुवः । तत्सवितुर्वरेण्यं भर्गो देवस्य धीमहि । धियो यो नः प्रचोदयात् ॥ सत्यं त्वा ऋतेन परिषिञ्चामि । (सायङ्काले – ऋतं त्वा सत्येन परिषिञ्चामि) अमृतमस्तु । अमृतोपस्तरणमसि । ओं प्राणाय स्वाहा । ओं अपानाय स्वाहा । ओं व्यानाय स्वाहा । ओं उदानाय स्वाहा । ओं समानाय स्वाहा । मध्ये मध्ये पानीयं समर्पयामि । अमृतापि धानमसि । उत्तरापोशनं समर्पयामि । हस्तौ प्रक्षालयामि । पादौ प्रक्षालयामि । शुद्धाचमनीयं समर्पयामि । ताम्बूलम् पूगीफलसमायुक्तं नागवल्लीदलैर्युतम् । कर्पूरचूर्णसम्युक्तं ताम्बूलं प्रतिगृह्यताम् ॥ श्रीवल्लीदेवसेना समेत श्रीसुब्रह्मण्याय नमः ताम्बूलं समर्पयामि । नीराजनम् देवसेनापते स्कन्द संसारध्वान्तभारक । नीराजनमिदं देव गृह्यतां सुरसत्तम ॥ श्रीवल्लीदेवसेना समेत श्रीसुब्रह्मण्याय नमः कर्पूरनीराजनं दर्शयामि । मन्त्रपुष्पम् ओं तत्पुरुषाय विद्महे महासेनाय धीमहि । तन्नो स्कन्दः प्रचोदयात् । पुष्पाञ्जलिं प्रदास्यामि भक्ताभीष्टप्रदायक । गृहाणवल्लीरमण सुप्रीतेनान्तरात्मना ॥ श्रीवल्लीदेवसेना समेत श्रीसुब्रह्मण्याय नमः पुष्पाञ्जलिं समर्पयामि । प्रदक्षिण नमस्कारम् यानि कानि च पापानि जन्मान्तरकृतानि च । तानि तानि प्रणश्यन्ति प्रदक्षिण पदे पदे ॥ पापोऽहं पापकर्माऽहं पापात्मा पापसम्भव । त्राहिमां कृपया देव शरणागतवत्सल ॥ अन्यथा शरणं नास्ति त्वमेव शरणं मम । तस्मात्कारुण्य भावेन रक्ष रक्ष सुरेश्वर ॥ श्रीवल्लीदेवसेना समेत श्रीसुब्रह्मण्याय नमः आत्मप्रदक्षिण नमस्कारं समर्पयामि । नमस्कारम् षडाननं कुङ्कुमरक्तवर्णं द्विषड्भुजं बालकमम्बिकासुतम् । रुद्रस्य सूनुं सुरसैन्यनाथं गुहं सदाऽहं शरणं प्रपद्ये ॥ श्रीवल्लीदेवसेना समेत श्रीसुब्रह्मण्याय नमः प्रार्थना नमस्कारान् समर्पयामि । राजोपचार पूजा ओं श्रीवल्लीदेवसेना समेत श्रीसुब्रह्मण्याय नमः । छत्रमाच्छादयामि । चामरैर्वीजयामि । गीतं श्रावयामि । नृत्यं दर्शयामि । वाद्यं घोषयामि । आन्दोलिकान् आरोहयामि । अश्वान् आरोहयामि । गजान् आरोहयामि । ओं श्रीवल्लीदेवसेना समेत श्रीसुब्रह्मण्याय नमः । समस्त राजोपचारान् देवोपचारान् समर्पयामि । विशेष अर्घ्यम् देवसेनापते स्वामिन् सेनानीरखिलेष्टद । इदमर्घ्यं प्रदास्यामि सुप्रीतो भव सर्वदा ॥ ओं श्रीवल्लीदेवसेना समेत श्रीसुब्रह्मण्याय नमः । इदमर्घ्यं इदमर्घ्यं इदमर्घ्यम् ॥ १ ॥ चन्द्रात्रेय महाभाग सोम सोमविभूषण । इदमर्घ्यं प्रदास्यामि सुप्रीतो भव सर्वदा ॥ ओं श्रीवल्लीदेवसेना समेत श्रीसुब्रह्मण्याय नमः । इदमर्घ्यं इदमर्घ्यं इदमर्घ्यम् ॥ २ ॥ नीलकण्ठ महाभाग सुब्रह्मण्यसुवाहन । इदमर्घ्यं प्रदास्यामि सुप्रीतो भव सर्वदा ॥ ओं श्रीवल्लीदेवसेना समेत श्रीसुब्रह्मण्याय नमः । इदमर्घ्यं इदमर्घ्यं इदमर्घ्यम् ॥ ३ ॥ क्षमाप्रार्थना मन्त्रहीनं क्रियाहीनं भक्तिहीनं सुरेश्वर । यत्पूजितं मया देव परिपूर्णं तदस्तु ते ॥ अनया ध्यानावाहनादि षोडशोपचार पूजया भगवान् सर्वात्मकः श्रीवल्लीदेवसेना समेत श्रीसुब्रह्मण्य स्वामि सुप्रीतो सुप्रसन्नो वरदो भवतु ॥ ओं शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥

भगवान सुब्रह्मण्य की पूजा का महत्त्व

1. देव सेनापति (Commander in Chief) भगवान सुब्रह्मण्य, जिन्हें स्कन्द, कार्तिकेय और मुरूगन भी कहा जाता है, देवताओं की सेना के प्रधान सेनापति हैं। उनका जन्म ही तारकासुर और उसके भाइयों (शूरपद्म और सिंहमुख) का वध करने के लिए हुआ था। इसलिए उनकी पूजा से जीवन के संघर्षों और शत्रुओं (आंतरिक और बाहरी) पर विजय प्राप्त होती है।

2. ज्ञान शक्ति (Vel and Wisdom) उनके हाथ में सुशोभित 'वेल' (Vel / भाला) केवल एक शस्त्र नहीं, बल्कि 'ज्ञान शक्ति' का प्रतीक है। यह अज्ञान के अंधकार को भेदकर सत्य के प्रकाश को प्रकट करता है। जो छात्र शिक्षा में सफलता चाहते हैं, उनके लिए सुब्रह्मण्य उपासना अत्यंत लाभकारी है।

3. कलयुग के प्रत्यक्ष देवता दक्षिण भारत और विशेषकर तमिल परम्परा में उन्हें 'कलयुग वरद' (कलयुग में शीघ्र वरदान देने वाले) माना जाता है। वे अपने भक्तों की पुकार बहुत जल्दी सुनते हैं।

4. मंगल ग्रह (Mars) के अधिपति ज्योतिष शास्त्र के अनुसार, भगवान कार्तिकेय मंगल ग्रह (Mars) के अधिपति हैं। जिन लोगों की कुंडली में मंगल दोष, अंगारक योग या कुज दोष हो, उन्हें भगवान सुब्रह्मण्य की षोडशोपचार पूजा करने से विशेष राहत मिलती है। यह विवाह में आने वाली बाधाओं को भी दूर करता है।

अक्सर पूछे जाने वाले प्रश्न (FAQs)

1. सुब्रह्मण्य पूजा कब करनी चाहिए?

भगवान सुब्रह्मण्य (कार्तिकेय) की पूजा विशेष रूप से 'स्कन्द षष्ठी' (Skanda Shashti), 'कृतिका नक्षत्र' और प्रत्येक माह की शुक्ल पक्ष की षष्ठी तिथि को करना अत्यंत फलदायी है। मंगलवार का दिन भी इनकी पूजा के लिए श्रेष्ठ माना जाता है।

2. सुब्रह्मण्य पूजा के क्या लाभ हैं?

इस पूजा से शत्रुओं पर विजय, मुकदमों में सफलता, संतान प्राप्ति (विशेषकर पुत्र सन्तान), और कुज दोष (मंगल दोष) का निवारण होता है। यह ज्ञान और आत्मविश्वास भी प्रदान करता है।

3. इस पूजा में कौन से प्रमुख अर्पण हैं?

भगवान सुब्रह्मण्य को लाल फूल (विशेषकर कनेर या गुड़हल), भस्म (विभूति), चन्दन और पंचामृत अति प्रिय हैं। नैवेद्य में दूध, शहद और फल अर्पित किए जाते हैं।

4. क्या स्त्रियां सुब्रह्मण्य पूजा कर सकती हैं?

हाँ, पूर्ण श्रद्धा के साथ स्त्रियां भी भगवान सुब्रह्मण्य की पूजा कर सकती हैं। विशेषकर संतान प्राप्ति और पारिवारिक सुख के लिए महिलाएं 'स्कन्द षष्ठी' का व्रत और पूजा करती हैं।

5. वल्ली और देवसेना कौन हैं?

श्री वल्ली और श्री देवसेना भगवान सुब्रह्मण्य की दो पत्नियां (शक्तियां) हैं। देवसेना 'क्रिया शक्ति' (Action) और वल्ली 'इच्छा शक्ति' (Will Power) की प्रतीक हैं, जबकि भगवान स्वयं 'ज्ञान शक्ति' (Wisdom) हैं।

।। ॐ महालक्ष्म्यै नमः ।।