श्री लक्ष्मीनृसिंह षोडशोपचार पूजा
Sri Lakshmi Narasimha Shodasa Upachara Puja
✦
श्री लक्ष्मीनृसिंह षोडशोपचार पूजा
यह भगवान लक्ष्मीनृसिंह (Lord Lakshmi Narasimha) की 'पुरुष सूक्त विधान पूर्वक पूर्ण वैदिक षोडशोपचार पूजा' है। 'षोडशोपचार' (16 Steps) का अर्थ है देव को 16 उपचारों से प्रसन्न करना — ध्यान, आवाहन, स्नान, वस्त्र, गन्ध, पुष्प, धूप, दीप, नैवेद्य आदि।
भगवान नृसिंह (Narasimha) विष्णु के चतुर्थ अवतार हैं — अर्ध-नर, अर्ध-सिंह रूप में प्रकट होकर उन्होंने भक्त प्रह्लाद की रक्षा और हिरण्यकशिपु का वध किया। ये भय-निवारण, शत्रु-नाश और भक्त-रक्षा के सर्वोच्च देवता हैं। यह पूजा नृसिंह जयन्ती (वैशाख शुक्ल चतुर्दशी), षोडशी, एकादशी और विशेष संकट-निवारण अनुष्ठानों के लिए सर्वोत्तम है।
इस पूजा से पूर्व पूर्वाङ्गम् और श्री महा गणपति लघु पूजा करें।
॥ श्री लक्ष्मीनृसिंह षोडशोपचार पूजा ॥
पुनः सङ्कल्पम्
पूर्वोक्त एवं गुण विशेषण विशिष्टायां शुभ तिथौ श्री लक्ष्मी समेत नृसिंह स्वामिनः अनुग्रहप्रसाद सिद्ध्यर्थं श्री लक्ष्मीनृसिंह स्वामिनः प्रीत्यर्थं पुरुष सूक्त विधानेन ध्यान आवाहनादि षोडशोपचार पूजां करिष्ये ।
प्राणप्रतिष्ठा
ओं असुनीते पुनरस्मासु चक्षुः
पुनः प्राणमिह नो धेहि भोगम् ।
ज्योक्पश्येम सूर्यमुच्चरन्त
मनुमते मृडया नः स्वस्ति ॥
अमृतं वै प्राणा अमृतमापः
प्राणानेव यथास्थानमुपह्वयते ॥
साङ्गं सायुधं सवाहनं सशक्तिं सपरिवारसमेतं श्रीलक्ष्मी सहित नृसिंह स्वामिनं आवाहयामि स्थापयामि पूजयामि ॥
स्थिरो भव वरदो भव सुमुखो भव सुप्रसन्नो भव स्थिरासनं कुरु प्रसीद प्रसीद ।
स्वामिन् सर्वजगन्नाथ यावत्पूजावसानकम् ।
तावत्त्वं प्रीतिभावेन बिम्बेऽस्मिन् सन्निधिं कुरु ॥
ध्यानम्
लक्ष्मीशोभितवामभागममलं सिंहासने सुन्दरं
सव्ये चक्रधरं च निर्भयकरं वामेन चापं वरम् ।
सर्वाधीशकृतान्तपत्रममलं श्रीवत्सवक्षःस्थलं
वन्दे देवमुनीन्द्रवन्दितपदं लक्ष्मीनृसिंहं विभुम् ॥
ओं श्री लक्ष्मीनृसिंहाय नमः ध्यायामि ध्यानम् समर्पयामि ।
१. आवाहनम्
सहस्रशीर्षा पुरुषः ।
सहस्राक्षः सहस्रपात् ।
स भूमिं विश्वतो वृत्वा ।
अत्यतिष्ठद्दशाङ्गुलम् ॥
आगच्छ देवदेवेश तेजोराशे जगत्पते ।
क्रियमाणां मया पूजां गृहाण सुरसत्तमे ॥
ओं श्री लक्ष्मीनृसिंहाय नमः आवाहयामि ।
२. आसनम्
पुरुष एवेदं सर्वम् ।
यद्भूतं यच्च भव्यम् ।
उतामृतत्वस्येशानः ।
यदन्नेनातिरोहति ॥
नाना रत्नसमायुक्तं कार्तस्वरविभूषितम् ।
आसनं देवदेवेश प्रीत्यर्थं प्रतिगृह्यताम् ॥
ओं श्री लक्ष्मीनृसिंहाय नमः नवरत्नखचित सुवर्ण सिंहासनं समर्पयामि ।
३. पाद्यम्
एतावानस्य महिमा ।
अतो ज्यायांश्च पूरुषः ।
पादोऽस्य विश्वा भूतानि ।
त्रिपादस्यामृतं दिवि ॥
गङ्गादि सर्वतीर्थेभ्यः मया प्रार्थनयाहृतम् ।
लक्ष्मीनृसिंह पाद्यर्थं इदं तोयं गृहाण भोः ॥
ओं श्री लक्ष्मीनृसिंहाय नमः पादयोः पाद्यं समर्पयामि ।
४. अर्घ्यम्
त्रिपादूर्ध्व उदैत्पुरुषः ।
पादोऽस्येहाऽऽभवात्पुनः ।
ततो विष्वङ्व्यक्रामत् ।
साशनानशने अभि ॥
नमस्ते देवदेवेश नमस्ते धरणीधर ।
नमस्ते कमलाकान्त गृहाणार्घ्यं नमोऽस्तु ते ॥
ओं श्री लक्ष्मीनृसिंहाय नमः हस्तयोः अर्घ्यं समर्पयामि ।
५. आचमनीयम्
तस्माद्विराडजायत ।
विराजो अधि पूरुषः ।
स जातो अत्यरिच्यत ।
पश्चाद्भूमिमथो पुरः ॥
कर्पूरवासितं तोयं मन्दाकिन्यः समाहृतम् ।
आचम्य तां जगन्नाथ मया दत्तं हि भक्तितः ॥
ओं श्री लक्ष्मीनृसिंहाय नमः मुखे आचमनीयं समर्पयामि ।
मधुपर्कम्
नमः श्री वासुदेवाय तत्त्वज्ञानस्वरूपिणे ।
मधुपर्कं गृहाणेदं श्रीलक्ष्मीपतये नमः ॥
ओं श्री लक्ष्मीनृसिंहाय नमः मधुपर्कं समर्पयामि ।
पञ्चामृत स्नानम्
दधि क्षीराज्य मधुभिः शर्करा फलमिश्रितम् ।
पञ्चामृतस्नानमिदं गृहाण पुरुषोत्तम ॥
ओं श्री लक्ष्मीनृसिंहाय नमः पञ्चामृत स्नानं समर्पयामि ।
६. शुद्धोदक स्नानम्
यत्पुरुषेण हविषा ।
देवा यज्ञमतन्वत ।
वसन्तो अस्यासीदाज्यम् ।
ग्रीष्म इध्मश्शरद्धविः ॥
सुगन्धपुष्पसम्युक्तं पवित्रं विमलं जलम् ।
स्नानार्थं हि मयानीतं स्वीकुरुष्व महामते ॥
आपो हिष्ठा मयोभुवस्ता न ऊर्जे दधातन ।
महेरणाय चक्षसे ।
यो वः शिवतमो रसस्तस्य भाजयते ह नः ।
उशतीरिव मातरः ।
तस्मा अरङ्गमामवो यस्य क्षयाय जिन्वथ ।
आपो जनयथा च नः ।
ओं श्री लक्ष्मीनृसिंहाय नमः शुद्धोदक स्नानं समर्पयामि ।
स्नानानन्तरं शुद्ध आचमनीयं समर्पयामि ।
७. वस्त्रम्
सप्तास्यासन्परिधयः ।
त्रिः सप्त समिधः कृताः ।
देवा यद्यज्ञं तन्वानाः ।
अबध्नन्पुरुषं पशुम् ॥
तप्तकाञ्चनसङ्काशं पीताम्बरमिदं हरे ।
सङ्गृहाण जगन्नाथ नारायण नमोऽस्तु ते ॥
ओं श्री लक्ष्मीनृसिंहाय नमः वस्त्रयुग्मं समर्पयामि ।
८. यज्ञोपवीतम्
तं यज्ञं बर्हिषि प्रौक्षन् ।
पुरुषं जातमग्रतः ।
तेन देवा अयजन्त ।
साध्या ऋषयश्च ये ॥
ब्रह्मविष्णुमहेशश्च निर्मितं ब्रह्मसूत्रकम् ।
उपवीतं मया दत्तं गृहाण कमलापतिः ॥
ओं श्री लक्ष्मीनृसिंहाय नमः यज्ञोपवीतं समर्पयामि ।
९. गन्धम्
तस्माद्यज्ञात्सर्वहुतः ।
सम्भृतं पृषदाज्यम् ।
पशूंस्तांश्चक्रे वायव्यान् ।
आरण्यान्ग्राम्याश्च ये ॥
चन्दनं शीतलं दिव्यं कस्तूरी कुङ्कुमं तथा ।
ददामि तव प्रीत्यर्थं नृसिंह परमेश्वरः ॥
ओं श्री लक्ष्मीनृसिंहाय नमः दिव्य श्री चन्दनं समर्पयामि ।
१०. आभरणम्
तस्माद्यज्ञात्सर्वहुतः ।
ऋचः सामानि जज्ञिरे ।
छन्दांसि जज्ञिरे तस्मात् ।
यजुस्तस्मादजायत ॥
भूषणानि विचित्रानि हेमरत्नमयानि च ।
गृहाण भुवनाधार भुक्तिमुक्तिफलप्रद ॥
ओं श्री लक्ष्मीनृसिंहाय नमः सर्वाभरणानि समर्पयामि ।
११. पुष्पाणि
तस्मादश्वा अजायन्त ।
ये के चोभयादतः ।
गावो ह जज्ञिरे तस्मात् ।
तस्माज्जाता अजावयः ॥
माल्यादीनि सुगन्धानि माल्यतादीनि वै प्रभो ।
मयाहृतानि पूजार्थं पुष्पाणि प्रतिगृह्यताम् ॥
ओं श्री लक्ष्मीनृसिंहाय नमः नानाविध परिमल पत्र पुष्पाणि समर्पयामि ।
१२. अथाङ्ग पूजा
ओं नृसिंहाय नमः – पादौ पूजयामि ।
ओं करालाय नमः – गुल्फौ पूजयामि ।
ओं विकृताय नमः – जानुनी पूजयामि ।
ओं नखाङ्कुराय नमः – जङ्घैः पूजयामि ।
ओं प्रह्लादवरदाय नमः – ऊरूं पूजयामि ।
ओं श्रीमते नमः – गुह्यं पूजयामि ।
ओं अप्रमेयपराक्रमाय नमः – जघनं पूजयामि ।
ओं भक्तानामभयप्रदाय नमः – कटिं पूजयामि ।
ओं कुक्षिस्थाखिलभुवनाय नमः – उदरं पूजयामि ।
ओं सर्वरक्षाय नमः – हृदयं पूजयामि ।
ओं कपिलाय नमः – पृष्ठदेहं पूजयामि ।
ओं शङ्खचक्रगदाशार्ङ्गपाणये नमः – बाहून् पूजयामि ।
ओं स्थूलग्रीवाय नमः – कण्ठं पूजयामि ।
ओं ज्वालामुखाय नमः – वक्त्रं पूजयामि ।
ओं तीक्ष्णदंष्ट्राय नमः – दन्तान् पूजयामि ।
ओं ब्रह्मण्याय नमः – नासिकां पूजयामि ।
ओं भक्तवत्सलाय नमः – श्रोत्रे पूजयामि ।
ओं सोमसूर्याग्निलोचनाय नमः – नेत्रौ पूजयामि ।
ओं उग्राय नमः – ललाटं पूजयामि ।
ओं हृषीकेशाय नमः – शिरः पूजयामि ।
ओं श्री लक्ष्मीनृसिंहाय नमः – सर्वाण्यङ्गानि पूजयामि ॥
१३. अष्टोत्तरशतनामावली
श्री नृसिंह अष्टोत्तरशतनाम स्तोत्रम् पश्यतु ।
ओं श्री लक्ष्मीनृसिंहाय नमः अष्टोत्तरशतनाम पूजां समर्पयामि ।
१४. धूपम्
यत्पुरुषं व्यदधुः ।
कतिधा व्यकल्पयन् ।
मुखं किमस्य कौ बाहू ।
कावूरू पादावुच्येते ॥
वनस्पत्युद्भवो दिव्यो गन्धाद्यो गन्ध उत्तमः ।
नरसिंह महीपालो धुपोऽयं प्रतिगृह्यताम् ॥
ओं श्री लक्ष्मीनृसिंहाय नमः धूपं समर्पयामि ।
१५. दीपम्
ब्राह्मणोऽस्य मुखमासीत् ।
बाहू राजन्यः कृतः ।
ऊरू तदस्य यद्वैश्यः ।
पद्भ्यां शूद्रो अजायत ॥
भक्त्या दीपं प्रयच्छामि देवाय परमात्मने ।
त्राहि मां नरकाद्घोरात् दिव्य ज्योतिर्नमोऽस्तु ते ॥
ओं श्री लक्ष्मीनृसिंहाय नमः दीपं समर्पयामि ।
१६. नैवेद्यम्
चन्द्रमा मनसो जातः ।
चक्षोः सूर्यो अजायत ।
मुखादिन्द्रश्चाग्निश्च ।
प्राणाद्वायुरजायत ॥
नैवेद्यं गृह्यतां देव भक्तिं मे अचलां कुरु ।
ईप्सितं मे वरं देहि इहत्र च परां गतिम् ॥
श्रीनृसिंह नमस्तुभ्यं महानैवेद्यमुत्तमम् ।
सङ्गृहाण सुरश्रेष्ठ भुक्तिमुक्तिप्रदायकम् ॥
ओं श्री लक्ष्मीनृसिंहाय नमः नैवेद्यं समर्पयामि ।
ओं भूर्भुवस्सुवः । तत्सवितुर्वरेण्यं भर्गो देवस्य धीमहि ।
धियो यो नः प्रचोदयात् ॥
सत्यं त्वा ऋतेन परिषिञ्चामि ।
(सायङ्काले – ऋतं त्वा सत्येन परिषिञ्चामि)
अमृतमस्तु । अमृतोपस्तरणमसि ।
ओं प्राणाय स्वाहा । ओं अपानाय स्वाहा ।
ओं व्यानाय स्वाहा । ओं उदानाय स्वाहा ।
ओं समानाय स्वाहा ।
मध्ये मध्ये पानीयं समर्पयामि ।
अमृतापिधानमसि । उत्तरापोशनं समर्पयामि ।
हस्तौ प्रक्षालयामि । पादौ प्रक्षालयामि ।
शुद्धाचमनीयं समर्पयामि ।
१७. ताम्बूलम्
नाभ्या आसीदन्तरिक्षम् ।
शीर्ष्णो द्यौः समवर्तत ।
पद्भ्यां भूमिर्दिशः श्रोत्रात् ।
तथा लोकां अकल्पयन् ॥
पूगीफल समायुक्तं नागवल्लीदलैर्युतम् ।
येला लवङ्ग सम्युक्तं ताम्बूलं देव गृह्यताम् ॥
ओं श्री लक्ष्मीनृसिंहाय नमः ताम्बूलं समर्पयामि ।
१८. नीराजनम्
वेदाहमेतं पुरुषं महान्तम् ।
आदित्यवर्णं तमसस्तु पारे ।
सर्वाणि रूपाणि विचित्य धीरः ।
नामानि कृत्वाऽभिवदन् यदास्ते ॥
कर्पूरकं महाराज रम्भोद्भूतं च दीपकम् ।
मङ्गलार्थं महीपाल सङ्गृहाण जगत्पते ॥
ओं श्री लक्ष्मीनृसिंहाय नमः कर्पूर नीराजनं समर्पयामि ।
नीराजनानन्तरं शुद्धाचमनीयं समर्पयामि । नमस्करोमि ।
१९. मन्त्रपुष्पम्
धाता पुरस्ताद्यमुदाजहार ।
शक्रः प्रविद्वान्प्रदिशश्चतस्रः ।
तमेवं विद्वानमृत इह भवति ।
नान्यः पन्था अयनाय विद्यते ॥
ओं वज्रनखाय विद्महे तीक्ष्णदंष्ट्राय धीमहि ।
तन्नो नारसिंहः प्रचोदयात् ॥
ओं श्री लक्ष्मीनृसिंहाय नमः सुवर्ण दिव्य मन्त्रपुष्पं समर्पयामि ।
२०. आत्मप्रदक्षिण नमस्कारम्
यानिकानि च पापानि जन्मान्तरकृतानि च ।
तानि तानि प्रणश्यन्ति प्रदक्षिण पदे पदे ॥
पापोऽहं पापकर्माऽहं पापात्मा पापसम्भव ।
त्राहिमां कृपया देव शरणागतवत्सला ॥
अन्यथा शरणं नास्ति त्वमेव शरणं मम ।
तस्मात्कारुण्य भावेन रक्ष रक्ष रमापते ॥
ओं श्री लक्ष्मीनृसिंहाय नमः आत्मप्रदक्षिण नमस्कारान् समर्पयामि ।
२१. साष्टाङ्ग नमस्कारम्
नमः सर्वहितार्थाय जगदाधारहेतवे ।
साष्टाङ्गोऽयं प्रणामस्ते प्रयत्नेन मयाकृतः ॥
उरसा शिरसा दृष्ट्या मनसा वचसा तथा ।
पद्भ्यां कराभ्यां जानुभ्यां प्रणामोष्टाङ्गं उच्यते ॥
ओं श्री लक्ष्मीनृसिंहाय नमः साष्टाङ्ग नमस्कारान् समर्पयामि ।
२२. सर्वोपचाराः
ओं श्री लक्ष्मीनृसिंहाय नमः छत्रं आच्छादयामि ।
ओं श्री लक्ष्मीनृसिंहाय नमः चामरैर्वीजयामि ।
ओं श्री लक्ष्मीनृसिंहाय नमः नृत्यं दर्शयामि ।
ओं श्री लक्ष्मीनृसिंहाय नमः गीतं श्रावयामि ।
ओं श्री लक्ष्मीनृसिंहाय नमः आन्दोलिकान्नारोहयामि ।
ओं श्री लक्ष्मीनृसिंहाय नमः अश्वानारोहयामि ।
ओं श्री लक्ष्मीनृसिंहाय नमः गजानारोहयामि ।
समस्त राजोपचारान् देवोपचारान् समर्पयामि ।
२३. क्षमा प्रार्थना
अपराध सहस्राणि क्रियन्तेऽहर्निशं मया ।
दासोऽयमिति मां मत्वा क्षमस्व पुरुषोत्तमा ॥
आवाहनं न जानामि न जानामि विसर्जनम् ।
पूजाविधिं न जानामि क्षमस्व कमलापते ॥
मन्त्रहीनं क्रियाहीनं भक्तिहीनं जनार्दन ।
यत्पूजितं मया देव परिपूर्णं तदस्तुते ॥
२४. समर्पणम्
अनया पुरुषसूक्त विधान पूर्वक ध्यान आवाहनादि षोडशोपचार पूजया भगवान् सर्वात्मकः श्री लक्ष्मीनृसिंह स्वामी सुप्रीता सुप्रसन्ना वरदा भवन्तु ॥
२५. तीर्थप्रसाद ग्रहणम्
अकालमृत्यहरणं सर्वव्याधिनिवारणम् ।
समस्तपापक्षयकरं श्री लक्ष्मीनृसिंह पादोदकं पावनं शुभम् ॥
श्री लक्ष्मीनृसिंहाय नमः प्रसादं शिरसा गृह्णामि ।
ओं शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥
नृसिंह पूजा का विज्ञान (Science of Narasimha Worship)
भगवान नृसिंह विष्णु के सर्वाधिक उग्र और भक्तवत्सल अवतार हैं। भागवत पुराण के अनुसार, भक्त प्रह्लाद की रक्षार्थ भगवान विष्णु ने स्तम्भ से अर्ध-नर, अर्ध-सिंह रूप में प्रकट होकर अवतार लिया। नृसिंह पूजा भय-निवारण, शत्रु-नाश और सर्व-रक्षा का सर्वोच्च अनुष्ठान है।
पुरुष सूक्त विधान: इस पूजा में प्रत्येक उपचार (Upachara) के साथ ऋग्वेद के 'पुरुष सूक्त' के मंत्र पढ़े जाते हैं। पुरुष सूक्त परब्रह्म विष्णु की सर्वव्यापकता का वर्णन करता है — यह नृसिंह पूजा को वैदिक शक्ति से सम्पन्न करता है।
अङ्ग पूजा का विशेष महत्व: इस विधान में भगवान नृसिंह के प्रत्येक अंग (पाद, हृदय, नख, दंष्ट्रा, नेत्र आदि) की अलग-अलग नामों से पूजा की जाती है। 21 अंगों की पूजा से सम्पूर्ण दिव्य स्वरूप का आशीर्वाद प्राप्त होता है।