Logoपवित्र ग्रंथ

श्री महागणपति षोडशोपचार पूजा (Sri Maha Ganapathi Shodashopachara Puja)

श्री महागणपति षोडशोपचार पूजा (Sri Maha Ganapathi Shodashopachara Puja)

श्री महागणपति षोडशोपचार पूजा

Sri Maha Ganapathi Shodashopachara Puja

श्री महागणपति षोडशोपचार पूजा
यह भगवान गणेश की सर्वाधिक प्रचलित और पूर्ण वैदिक पूजा पद्धति है। इसमें 16 विशेष उपचारों (सेवाओं) के माध्यम से गणपति बप्पा का आह्वान और सत्कार किया जाता है।

यह विधि न केवल गणेश चतुर्थी पर, बल्कि नित्य साधना और विशेष संकटों के निवारण हेतु भी प्रयोग की जाती है।

॥ श्री महागणपति षोडशोपचार पूजा ॥ ध्यानम् शुक्लाम्बरधरं विष्णुं शशिवर्णं चतुर्भुजम् । प्रसन्नवदनं ध्यायेत् सर्वविघ्नोपशान्तये ॥ ध्यायेद्गजाननं देवं तप्तकाञ्चनसन्निभम् । चतुर्भुजं महाकायं सर्वाभरणभूषितम् ॥ श्री महागणपतये नमः । ध्यायामि । १. आवाहनम् आवाहयामि देवेशं विघ्नराजं महाबलम् । सर्वसिद्धिकरं देवं भक्तानां भयनाशनम् ॥ श्री महागणपतये नमः । आवाहयामि । २. आसनम् रम्यं सुशोभनं दिव्यं सर्वसौख्यकरं शुभम् । आसनं च मया दत्तं गृहाण परमेश्वर ॥ श्री महागणपतये नमः । आसनं समर्पयामि । ३. पाद्यम् उष्णोदकं निर्मलं च सर्वगन्धसमन्वितम् । पादप्रक्षालनार्थाय दत्तं ते प्रतिगृह्यताम् ॥ श्री महागणपतये नमः । पादयोः पाद्यं समर्पयामि । ४. अर्घ्यम् अर्घ्यं गृहाण देवेश गन्धपुष्पाक्षतैर्युतम् । करुणां कुरु मे देव गृहभक्तोऽसि मे सदा ॥ श्री महागणपतये नमः । हस्तयोरर्घ्यं समर्पयामि । ५. आचमनीयम् सर्वतीर्थसमायुक्तं सुगन्धि निर्मलं जलम् । आचम्यतां मया दत्तं गृहाण परमेश्वर ॥ श्री महागणपतये नमः । मुखे आचमनीयं समर्पयामि । ६. स्नानम् गङ्गासरस्वतीरेवापयोष्णीनर्मदाजलैः । स्नापितोऽसि मया देव तथा शान्तिं कुरुष्व मे ॥ श्री महागणपतये नमः । स्नानं समर्पयामि । (स्न्नानान्ते पुनराचमनीयं समर्पयामि) ७. वस्त्रम् रक्तवस्त्रयुगं देव दिव्यकाञ्चनसम्भवम् । सर्वप्रदं गृहाणेदं लम्बदर हराम्यहम् ॥ श्री महागणपतये नमः । वस्त्रयुग्मं समर्पयामि । ८. उपवीतम् यज्ञोपवीतं परमं पवित्रं प्रजापतेर्यत्सहजं पुरस्तात् । आयुष्यमग्र्यं प्रतिमुञ्च शुभ्रं यज्ञोपवीतं बलमस्तु तेजः ॥ श्री महागणपतये नमः । यज्ञोपवीतं समर्पयामि । ९. गन्धम् श्रीखण्डं चन्दनं दिव्यं गन्धाढ्यं सुमनोहरम् । विलेपनं सुरश्रेष्ठ चन्दनं प्रतिगृह्यताम् ॥ श्री महागणपतये नमः । गन्धं समर्पयामि । १०. पुष्पाणि माल्यादीनि सुगन्धीनि मालत्यादीनि वै प्रभो । मयाहृतानि पुष्पाणि पूजार्थं प्रतिगृह्यताम् ॥ श्री महागणपतये नमः । पुष्पाणि समर्पयामि । ११. धूपम् वनस्पतिरसोद्भूतो गन्धाढ्यो गन्ध उत्तमः । आघ्रेयः सर्वदेवानां धूपोऽयं प्रतिगृह्यताम् ॥ श्री महागणपतये नमः । धूपं आघ्रापयामि । १२. दीपम् साज्यं च वर्तिसंयुक्तं वह्निना योजितं मया । दीपं गृहाण देवेश त्रैलोक्यतिमिरापहम् ॥ श्री महागणपतये नमः । दीपं दर्शयामि । १३. नैवेद्यम् नैवेद्यं गृह्यतां देव भक्तिं मे ह्यचलां कुरु । ईप्सितं मे वरं देहि परत्र च परां गतिम् ॥ मोदकं, लड्डुकं, फलादीनि च निवेदयेत् । श्री महागणपतये नमः । नैवेद्यं निवेदयामि । १४. ताम्बूलम् पूगीफलं महद्दिव्यं नागवल्लीदलैर्युतम् । एलालवङ्गसंयुक्तं ताम्बूलं प्रतिगृह्यताम् ॥ श्री महागणपतये नमः । मुखवासार्थे ताम्बूलं समर्पयामि । १५. प्रदक्षिणा यानि कानि च पापानि जन्मान्तरकृतानि च । तानि तानि प्रणश्यन्ति प्रदक्षिणपदे पदे ॥ श्री महागणपतये नमः । प्रदक्षिणां समर्पयामि । १६. मन्त्रपुष्पाञ्जलिः ओं यज्ञेन यज्ञमयजन्त देवाः तानि धर्माणि प्रथमान्यासन् । ते ह नाकं महिमानः सचन्त यत्र पूर्वे साध्याः सन्ति देवाः ॥ ओं राजाधिराजाय प्रसह्यसाहिने नमो वयं वैश्रवणाय कुर्महे ... श्री महागणपतये नमः । मन्त्रपुष्पाञ्जलिं समर्पयामि । नमस्कारान् समर्पयामि । ॥ इति श्री महागणपति षोडशोपचार पूजा सम्पूर्णा ॥

महत्व एवं लाभ (Significance)

  • पूर्ण विधि: यह पूजा भगवान गणेश को प्रसन्न करने की सबसे पूर्ण और प्राचीन विधि है।
  • सर्वकार्य सिद्धि: 16 उपचारों से की गई पूजा से जीवन के सभी क्षेत्रों (धन, विद्या, स्वास्थ्य) में सफलता मिलती है।
  • दोष निवारण: यह पूजा वास्तु दोष और कुंडली के ग्रहों (विशेषकर बुध और केतु) के दुष्प्रभावों को शांत करती है।
  • भक्ति और समर्पण: यह साधक को ईश्वर के प्रति पूर्ण समर्पण का अनुभव कराती है।

प्रश्नोत्तरी (FAQ)

षोडशोपचार पूजा क्या है?
षोडशोपचार पूजा का अर्थ है सोलह (16) चरणों या उपचारों के माध्यम से की जाने वाली विस्तृत पूजा। इसमें आवाहन, आसन, पाद्य, अर्घ्य, स्नान, वस्त्र, यज्ञोपवीत, गंध, पुष्प, धूप, दीप, नैवेद्य, ताम्बूल, प्रदक्षिणा, मंत्रपुरष्पांजलि और नमस्कार शामिल हैं।

यह पूजा कब करनी चाहिए?
यह पूजा प्रतिदिन (नित्य पूजा) के रूप में की जा सकती है। विशेष रूप से गणेश चतुर्थी, संकष्टी चतुर्थी, बुधवार, या किसी भी शुभ कार्य के आरंभ से पहले यह पूजा अत्यंत फलदायी होती है।

दूर्वा का क्या महत्व है?
भगवान गणेश को दूर्वा अत्यंत प्रिय है। मान्यता है कि दूर्वा चढ़ाने से गणेश जी की शारीरिक ताप शांत होती है और वे शीघ्र प्रसन्न होते हैं।

।। ॐ महालक्ष्म्यै नमः ।।