श्री कुबेर षोडशोपचार पूजा विधानम्
Sri Kubera Shodasopachara Puja Vidhanam
✦
श्री कुबेर षोडशोपचार पूजा विधानम्
यह धनाधिपति कुबेर (Lord of Wealth) की 'पूर्ण वैदिक षोडशोपचार पूजा' है। 'षोडशोपचार' (16 Steps) का अर्थ है देव को 16 उपचारों से प्रसन्न करना — ध्यान, आवाहन, स्नान, वस्त्र, गंध, पुष्प, धूप, दीप, नैवेद्य आदि।
कुबेर जी यक्षराज, धनेश्वर और अलकापुराधीश हैं। भगवान शिव के परम मित्र और उत्तर दिशा के दिक्पाल हैं। यह पूजा धनतेरस, दीपावली, अक्षय तृतीया और विशेष धन-लाभ अनुष्ठानों के लिए सर्वोत्तम है।
इस पूजा से पूर्व पूर्वाङ्गम् और श्री महा गणपति लघु पूजा करें।
॥ श्री कुबेर षोडशोपचार पूजा ॥
पुनः सङ्कल्पम्
पूर्वोक्त एवं गुण विशेषण विशिष्टायां शुभ तिथौ मम सहकुटुम्बस्य मम च सर्वेषां क्षेम स्थैर्य धैर्य वीर्य विजय अभय आयुरारोग्य अष्टैश्वर्याभिवृद्ध्यर्थं पुत्रपौत्र अभिवृद्ध्यर्थं समस्त मङ्गलावाप्त्यर्थं धन कनक वस्तु वाहन धेनु काञ्चन सिद्ध्यर्थं मम मनश्चिन्तित सकल कार्य अनुकूलता सिद्ध्यर्थं सर्वाभीष्ट सिद्ध्यर्थं श्री सूक्त विधानेन श्री कुबेर षोडशोपचार पूजां करिष्ये ॥
अस्मिन् बिम्बे साङ्गं सायुधं सवाहनं सपरिवारसमेत श्री कुबेर स्वामिनं आवाहयामि स्थापयामि पूजयामि ॥
ध्यानम्
मनुज बाह्य विमान वर स्थितं
गरुड रत्ननिभं निधिनायकम् ।
शिवसखं मुकुटादि विभूषितं
वर गदे दधतं भज तुन्दिलम् ॥
कुबेरं मनुजासीनं सगर्वं गर्वविग्रहम् ।
स्वर्णच्छायं गदाहस्तं उत्तराधिपतिं स्मरेत् ॥
ओं श्री कुबेर स्वामिने नमः ध्यायामि ।
१. आवाहनम्
हिरण्यवर्णां हरिणीं सुवर्णरजतस्रजाम् ।
चन्द्रां हिरण्मयीं लक्ष्मीं जातवेदो म आवह ॥
आवाहयामि देवेश कुबेर वरदायक ।
शक्तिसम्युत मां रक्ष बिम्बेऽस्मिन् सन्निधिं कुरु ॥
ओं श्री कुबेर स्वामिने नमः आवाहयामि ।
२. आसनम्
तां म आवह जातवेदो लक्ष्मीमनपगामिनीम् ।
यस्यां हिरण्यं विन्देयं गामश्वं पुरुषानहम् ॥
विचित्ररत्नखचितं दिव्याम्बरसमन्वितम् ।
कल्पितं च मया भक्त्या स्वीकुरुष्व दयानिधे ॥
ओं श्री कुबेर स्वामिने नमः नवरत्नखचित सुवर्ण सिंहासनं समर्पयामि ।
३. पाद्यम्
अश्वपूर्वां रथमध्यां हस्तिनादप्रबोधिनीम् ।
श्रियं देवीमुपह्वये श्रीर्मादेवीर्जुषताम् ॥
सर्वतीर्थ समानीतं पाद्यं गन्धादि सम्युतम् ।
यक्षेश्वर गृहाणेदं भगवन् भक्तवत्सल ॥
ओं श्री कुबेर स्वामिने नमः पादयोः पाद्यं समर्पयामि ।
४. अर्घ्यम्
कां सोस्मितां हिरण्यप्राकारामार्द्रां ज्वलन्तीं तृप्तां तर्पयन्तीम् ।
पद्मे स्थितां पद्मवर्णां तामिहोपह्वये श्रियम् ॥
रक्तगन्धाक्षतोपेतं सलिलं पावनं शुभम् ।
अर्घ्यं गृहाण देवेश यक्षराज धनप्रिय ॥
ओं श्री कुबेर स्वामिने नमः हस्तयोः अर्घ्यं समर्पयामि ।
५. आचमनीयम्
चन्द्रां प्रभासां यशसा ज्वलन्तीं श्रियं लोके देवजुष्टामुदाराम् ।
तां पद्मिनीमीं शरणमहं प्रपद्येऽलक्ष्मीर्मे नश्यतां त्वां वृणे ॥
कुबेर देवदेवेश सर्वसिद्धिप्रदायक ।
मया दत्तं यक्षराज गृहाणाचमनीयकम् ॥
ओं श्री कुबेर स्वामिने नमः मुखे आचमनीयं समर्पयामि ।
६. स्नानम्
आदित्यवर्णे तपसोऽधिजातो वनस्पतिस्तव वृक्षोऽथ बिल्वः ।
तस्य फलानि तपसा नुदन्तु मायान्तरायाश्च बाह्या अलक्ष्मीः ॥
गङ्गादि सर्वतीर्थेभ्यैरानीतं तोयमुत्तमम् ।
भक्त्या समर्पितं तुभ्यं गृहाण धननायक ॥
ओं श्री कुबेर स्वामिने नमः शुद्धोदक स्नानं समर्पयामि ।
स्नानानन्तरं शुद्ध आचमनीयं समर्पयामि ।
७. वस्त्रम्
उपैतु मां देवसखः कीर्तिश्च मणिना सह ।
प्रादुर्भूतोऽस्मि राष्ट्रेऽस्मिन् कीर्तिमृद्धिं ददातु मे ॥
रक्तवस्त्रद्वयं चारु देवयोग्यं च मङ्गलम् ।
शुभप्रदं गृहाण त्वं रक्ष यक्षकुलेश्वर ॥
ओं श्री कुबेर स्वामिने नमः वस्त्रार्थं अक्षतान् समर्पयामि ।
८. यज्ञोपवीतम्
क्षुत्पिपासामलां ज्येष्ठामलक्ष्मीं नाशयाम्यहम् ।
अभूतिमसमृद्धिं च सर्वां निर्णुद मे गृहात् ॥
स्वर्णसूत्रसमायुक्तं उपवीतं धनेश्वर ।
उत्तरीयेण सहितं गृहाण धननायक ॥
ओं श्री कुबेर स्वामिने नमः यज्ञोपवीतार्थं अक्षतान् समर्पयामि ।
९. गन्धम्
गन्धद्वारां दुराधर्षां नित्यपुष्टां करीषिणीम् ।
ईश्वरीं सर्वभूतानां तामिहोपह्वये श्रियम् ॥
चन्दनागरु कर्पूर कस्तूरी कुङ्कुमान्वितम् ।
गन्धं गृहाण वित्तेश सर्वसिद्धिप्रदायक ॥
ओं श्री कुबेर स्वामिने नमः दिव्य श्री चन्दनं समर्पयामि ।
ओं श्री कुबेर स्वामिने नमः हरिद्रा कुङ्कुम कज्जल कस्तूरी गोरोजनादि सुगन्ध द्रव्याणि समर्पयामि ।
१०. आभरणम्
मनसः काममाकूतिं वाचः सत्यमशीमहि ।
पशूनां रूपमन्नस्य मयि श्रीः श्रयतां यशः ॥
रत्नकङ्कण वैढूर्य मुक्ताहारादिकानि च ।
सुप्रसन्नेन मनसा दत्तानि स्वीकुरुष्व भोः ॥
ओं श्री कुबेर स्वामिने नमः आभरणार्थं अक्षतान् समर्पयामि ।
११. पुष्पाणि
कर्दमेन प्रजाभूता मयि सम्भव कर्दम ।
श्रियं वासय मे कुले मातरं पद्ममालिनीम् ॥
माल्यादीनि सुगन्धीनि मालत्यादीनि वै प्रभो ।
मयाहृतानि पूजार्थं पुष्पाणि प्रतिगृह्यताम् ॥
ओं श्री कुबेर स्वामिने नमः नानाविध परिमल पत्र पुष्पाणि समर्पयामि ।
१२. अङ्गपूजा
ओं अलकापुराधीशाय नमः – पादौ पूजयामि ।
ओं गुह्येश्वराय नमः – गुल्फौ पूजयामि ।
ओं कोशाधीशाय नमः – जङ्घे पूजयामि ।
ओं दिव्याम्बरधराय नमः – ऊरूं पूजयामि ।
ओं यक्षराजाय नमः – कटिं पूजयामि ।
ओं अश्वारूढाय नमः – नाभिं पूजयामि ।
ओं शिवप्रियाय नमः – हृदयं पूजयामि ।
ओं धनाधिपाय नमः – बाहून् पूजयामि ।
ओं मणिकर्णिकाय नमः – कण्ठं पूजयामि ।
ओं प्रसन्नवदनाय नमः – मुखं पूजयामि ।
ओं सुनासिकाय नमः – नासिकां पूजयामि ।
ओं विशालनेत्राय नमः – नेत्रौ पूजयामि ।
ओं कुबेराय नमः – सर्वाण्यङ्गानि पूजयामि ।
१३. अष्टोत्तरशतनाम पूजा
श्री कुबेर अष्टोत्तरशतनामावली पश्यतु ।
ओं श्री कुबेर स्वामिने नमः अष्टोत्तरशतनाम पूजां समर्पयामि ।
१४. धूपम्
आपः सृजन्तु स्निग्धानि चिक्लीत वस मे गृहे ।
नि च देवीं मातरं श्रियं वासय मे कुले ॥
दशाङ्गं गुग्गुलोपेतं सुगन्धं सुमनोहरम् ।
धूपं कुबेर गृह्णीष्व प्रसन्नो भव सर्वदा ॥
ओं श्री कुबेर स्वामिने नमः धूपं आघ्रापयामि ।
१५. दीपम्
आर्द्रां यः करिणीं यष्टिं पिङ्गलां पद्ममालिनीम् ।
चन्द्रां हिरण्मयीं लक्ष्मीं जातवेदो म आवह ॥
साज्यं त्रिवर्तिसम्युक्तं वहिना द्योतितं मया ।
गृहाण मङ्गलं दीपं यक्षेश्वर नमोऽस्तु ते ॥
ओं श्री कुबेर स्वामिने नमः दीपं दर्शयामि ।
१६. नैवेद्यम्
आर्द्रां पुष्करिणीं पुष्टिं सुवर्णां हेममालिनीम् ।
सूर्यां हिरण्मयीं लक्ष्मीं जातवेदो म आवह ॥
नैवेद्यं षड्रसोपेतं फलयुक्तं मनोहरम् ।
इदं गृहाण नैवेद्यं मया दत्तं धनाधिप ॥
ओं श्री कुबेर स्वामिने नमः नैवेद्यं समर्पयामि ।
ओं भूर्भुवस्सुवः । तत्सवितुर्वरेण्यं भर्गो देवस्य धीमहि ।
धियो यो नः प्रचोदयात् ॥
सत्यं त्वा ऋतेन परिषिञ्चामि ।
(सायङ्काले – ऋतं त्वा सत्येन परिषिञ्चामि)
अमृतमस्तु । अमृतोपस्तरणमसि ।
ओं प्राणाय स्वाहा । ओं अपानाय स्वाहा ।
ओं व्यानाय स्वाहा । ओं उदानाय स्वाहा ।
ओं समानाय स्वाहा ।
मध्ये मध्ये पानीयं समर्पयामि ।
अमृतापिधानमसि । उत्तरापोशनं समर्पयामि ।
हस्तौ प्रक्षालयामि । पादौ प्रक्षालयामि ।
शुद्धाचमनीयं समर्पयामि ।
१७. ताम्बूलम्
तां म आवह जातवेदो लक्ष्मीमनपगामिनीम् ।
यस्यां हिरण्यं प्रभूतं गावो दास्योऽश्वान्विन्देयं पुरुषानहम् ॥
पूगीफलैः सकर्पूरैर्नागवल्ली दलैर्युतम् ।
मुक्ताचूर्णसमायुक्तं ताम्बूलं प्रतिगृह्यताम् ॥
ओं श्री कुबेर स्वामिने नमः ताम्बूलं समर्पयामि ।
१८. नीराजनम्
सम्राजं च विराजं चाभिश्रीर्या च नो गृहे ।
लक्ष्मी राष्ट्रस्य या मुखे तया मा सं सृजामसि ॥
सन्तत श्रीरस्तु समस्त मङ्गलानि भवन्तु ।
नित्य श्रीरस्तु नित्यमङ्गलानि भवन्तु ॥
ओं श्री कुबेर स्वामिने नमः कर्पूर नीराजनं दर्शयामि ।
नीराजनानन्तरं शुद्धाचमनीयं समर्पयामि । नमस्करोमि ।
१९. मन्त्रपुष्पम्
ओं राजाधिराजाय प्रसह्यसाहिने ।
नमो वयं वैश्रवणाय कुर्महे ।
स मे कामान्कामकामाय मह्यम् ।
कामेश्वरो वैश्रवणो ददातु ।
कुबेराय वैश्रवणाय महाराजाय नमः ॥
ओं यक्षराजाय विद्महे वैश्रवणाय धीमहि तन्नो कुबेरः प्रचोदयात् ॥
ओं श्रीं ह्रीं क्लीं श्रीं क्लीं वित्तेश्वराय नमः ।
ओं ह्रीं श्रीं ह्रीं कुबेराय नमः ।
ओं यक्षाय कुबेराय वैश्रवणाय धनधान्याधिपतये धनधान्यसमृद्धिं मे देहि दापय स्वाहा ॥
ओं श्री कुबेर स्वामिने नमः सुवर्ण दिव्य मन्त्रपुष्पं समर्पयामि ।
२०. आत्मप्रदक्षिण नमस्कारम्
यानिकानि च पापानि जन्मान्तरकृतानि च ।
तानि तानि प्रणश्यन्ति प्रदक्षिण पदे पदे ॥
पापोऽहं पापकर्माऽहं पापात्मा पापसम्भव ।
त्राहि मां कृपया देव शरणागतवत्सला ॥
अन्यथा शरणं नास्ति त्वमेव शरणं मम ।
तस्मात्कारुण्य भावेन रक्ष रक्ष महेश्वर ॥
ओं श्री कुबेर स्वामिने नमः आत्मप्रदक्षिण नमस्कारान् समर्पयामि ।
२१. साष्टाङ्ग नमस्कारम्
उरसा शिरसा दृष्ट्या मनसा वचसा तथा ।
पद्भ्यां कराभ्यां कर्णाभ्यां प्रणामोष्टाङ्गमुच्यते ॥
ओं श्री कुबेर स्वामिने नमः साष्टाङ्ग नमस्कारान् समर्पयामि ।
२२. प्रार्थना
धनदाय नमस्तुभ्यं निधिपद्माधिपाय च ।
भवन्तु त्वत्प्रसादान्मे धनधान्यादिसम्पदः ॥
ओं श्री कुबेर स्वामिने नमः प्रार्थना नमस्कारान् समर्पयामि ।
२३. पुनः पूजा
ओं श्री कुबेर स्वामिने नमः छत्रमाच्छादयामि ।
ओं श्री कुबेर स्वामिने नमः चामरैर्वीजयामि ।
ओं श्री कुबेर स्वामिने नमः नृत्यं दर्शयामि ।
ओं श्री कुबेर स्वामिने नमः गीतं श्रावयामि ।
ओं श्री कुबेर स्वामिने नमः आन्दोलिकानारोहयामि ।
ओं श्री कुबेर स्वामिने नमः अश्वानारोहयामि ।
ओं श्री कुबेर स्वामिने नमः गजानारोहयामि ।
समस्त राजोपचारान् देवोपचारान् समर्पयामि ।
२४. क्षमा प्रार्थना
अपराध सहस्राणि क्रियन्तेऽहर्निशं मया ।
दासोऽयमिति मां मत्वा क्षमस्व परमेश्वर ॥
आवाहनं न जानामि न जानामि विसर्जनम् ।
पूजाविधिं न जानामि क्षमस्व परमेश्वर ॥
मन्त्रहीनं क्रियाहीनं भक्तिहीनं महेश्वर ।
यत्पूजितं मया देव परिपूर्णं तदस्तुते ॥
२५. समर्पणम्
अनया श्रीसूक्त विधान पूर्वक ध्यान आवाहनादि षोडशोपचार पूजनेन भगवान् सर्वात्मकः श्री कुबेर स्वामि सुप्रीतो सुप्रसन्नो वरदो भवन्तु ॥
२६. तीर्थप्रसाद ग्रहणम्
अकालमृत्यहरणं सर्वव्याधिनिवारणम् ।
समस्तपापक्षयकरं श्री लक्ष्मी कुबेर पादोदकं पावनं शुभम् ॥
श्री कुबेर स्वामि प्रसादं शिरसा गृह्णामि ।
ओं शान्तिः शान्तिः शान्तिः ।
कुबेर पूजा का विज्ञान (Science of Kubera Worship)
धनाधिपति कुबेर यक्षों के राजा और नवनिधियों के स्वामी हैं। वैदिक परंपरा में कुबेर पूजा केवल भौतिक धन (Material Wealth) नहीं, बल्कि 'अष्ट ऐश्वर्य' (Eight-fold Prosperity) प्राप्ति का मार्ग है।
श्रीसूक्त विधान: इस पूजा में प्रत्येक उपचार (Upachara) के साथ ऋग्वेद से 'श्रीसूक्त' के मंत्र पढ़े जाते हैं। यह लक्ष्मी-कुबेर की संयुक्त कृपा प्राप्त करने का सबसे प्रभावशाली विधान है।
मंत्रपुष्प का विशेष महत्व: कुबेर पूजा का मंत्रपुष्प "राजाधिराजाय प्रसह्यसाहिने" अत्यंत शक्तिशाली है। इसमें कुबेर गायत्री, वित्तेश्वर बीज मंत्र और धनप्राप्ति स्वाहा मंत्र — तीनों शामिल हैं।