Sri Brahma Samhita – श्री ब्रह्म संहिता (सम्पूर्ण अर्थ एवं माहात्म्य)

॥ श्री ब्रह्म संहिता ॥ ईश्वरः परमः कृष्णः सच्चिदानन्दविग्रहः । अनादिरादिर्गोविन्दः सर्वकारणकारणम् ॥ १ ॥ सहस्रपत्रकमलं गोकुलाख्यं महत्पदम् । तत्कर्णिकारं तद्धाम तदनन्ताशसम्भवम् ॥ २ ॥ कर्णिकारं महद्यन्त्रं षट्कोणं वज्रकीलकम् षडङ्ग षट्पदीस्थानं प्रकृत्या पुरुषेण च । प्रेमानन्दमहानन्दरसेनावस्थितं हि यत् ज्योतीरूपेण मनुना कामबीजेन सङ्गतम् ॥ ३ ॥ तत्किञ्जल्कं तदंशानां तत्पत्राणि श्रियामपि ॥ ४ ॥ चतुरस्रं तत्परितः श्वेतद्वीपाख्यमद्भुतम् । चतुरस्रं चतुर्मूर्तेश्चतुर्धाम चतुष्कृतम् । चतुर्भिः पुरुषार्थैश्च चतुर्भिर्हेतुभिर्वृतम् । शूलैर्दशभिरानद्धमूर्ध्वाधो दिग्विदिक्ष्वपि । अष्टभिर्निधिभिर्जुष्टमष्टभिः सिद्धिभिस्तथा । मनुरूपैश्च दशभिर्दिक्पालैः परितो वृतम् । श्यामैर्गौरैश्च रक्तैश्च शुक्लैश्च पार्षदर्षभैः । शोभितं शक्तिभिस्ताभिरद्भुताभिः समन्ततः ॥ ५ ॥ एवं ज्योतिर्मयो देवः सदानन्दं परात्परः । आत्मारामस्य तस्यास्ति प्रकृत्या न समागमः ॥ ६ ॥ माययाऽरममाणस्य न वियोगस्तया सह । आत्मानमपि रेमे त्यक्तकालं सिसृक्षया ॥ ७ ॥ नियतिः सा रमादेवी तत्प्रिया तद्वशं तदा । तल्लिङ्गं भगवान् शम्भुर्जोतिरूपः सनातनः । या योनिः सापराशक्तिः कामो बीजं महद्धरेः ॥ ८ ॥ लिङ्गयोन्यात्मिका जाता इमा माहेश्वरी प्रजाः ॥ ९ ॥ शक्तिमान् पुरुषः सोऽयं लिङ्गरूपी महेश्वरः । तस्मिन्नाविरभूल्लिङ्गे महाविष्णुर्जगत्पतिः ॥ १० ॥ सहस्रशीर्षा पुरुषः सहस्राक्षः सहस्रपात् । सहस्रबाहुर्विश्वात्मा सहस्रांशः सहस्रसूः ॥ ११ ॥ नारायणः स भगवानापस्तस्मात्सनातनात् । आविरासीत्कारणार्णो निधिः सङ्कर्षणात्मकः । योगनिद्रां गतस्तस्मिन् सहस्रांशः स्वयं महान् ॥ १२ ॥ तद्रोमबिल जालेषु बीजं सङ्कर्षणस्य च । हैमान्यण्डानि जातानि महाभूतावृतानि तु ॥ १३ ॥ प्रत्यण्डमेवमेकांशादेकांशाद्विशति स्वयम् । सहस्रमूर्धा विश्वात्मा महाविष्णुः सनातनः ॥ १४ ॥ वामाङ्गादसृजद्विष्णुं दक्षिणाङ्गात्प्रजापतिम् । ज्योतिर्लिङ्गमयं शम्भुं कूर्चदेशादवासृजत् ॥ १५ ॥ अहङ्कारात्मकं विश्वं तस्मादेतद्व्यजायत ॥ १६ ॥ अथ तैस्त्रिविधैर्वेशैर्लीलामुद्वहतः किल । योगनिद्रा भगवती तस्य श्रीरिव सङ्गता ॥ १७ ॥ ससृक्षायां ततो नाभेस्तस्य पद्मं विनिर्ययौ । तन्नालं हेमनलिनं ब्रह्मणो लोकमद्भुतम् ॥ १८ ॥ तत्त्वानि पूर्वरूढानि कारणानि परस्परम् । समवायाप्रयोगाच्च विभिन्नानि पृथक् पृथक् । चिच्छक्त्या सज्जमानोऽथ भगवानादिपूरुषः । योजयन्मायया देवो योगनिद्रामकल्पयत् ॥ १९ ॥ योजयित्वा तु तान्येव प्रविवेश स्वयं गुहाम् । गुहां प्रविष्टे तस्मिंस्तु जीवात्मा प्रतिबुध्यते ॥ २० ॥ स नित्यो नित्यसम्बन्धः प्रकृतिश्च परैव सा ॥ २१ ॥ एवं सर्वात्मसम्बन्धं नाभ्यां पद्मं हरेरभूत् । तत्र ब्रह्माभवद्भूयश्चतुर्वेदी चतुर्मुखः ॥ २२ ॥ स जातो भगवच्छक्त्या तत्कालं किल चोदितः । सिसृक्षायां मतिं चक्रे पूर्वसंस्कारसंस्कृतः । ददर्श केवलं ध्वान्तं नान्यत्किमपि सर्वतः ॥ २३ ॥ उवाच पुरतस्तस्मै तस्य दिव्या सरस्वती । कामः कृष्णाय गोविन्द हे गोपीजन इत्यपि । वल्लभाय प्रिया वह्नेर्मन्त्रं ते दास्यति प्रियम् ॥ २४ ॥ तपस्त्वं तप एतेन तव सिद्धिर्भविष्यति ॥ २५ ॥ अथ तेपे स सुचिरं प्रीणन् गोविन्दमव्ययम् । श्वेतद्वीपपतिं कृष्णं गोलोकस्थं परात्परम् । प्रकृत्या गुणरूपिण्या रूपिण्या पर्युपासितम् । सहस्रदलसम्पन्ने कोटिकिञ्जल्कबृंहिते । भूमिश्चिन्तामणिस्तत्र कर्णिकारे महासने । समासीनं चिदानन्दं ज्योतिरूपं सनातनम् । शब्दब्रह्ममयं वेणुं वादयन्तं मुखाम्बुजे । विलासिनीगणवृतं स्वैः स्वैरंशैरभिष्टुतम् ॥ २६ ॥ अथ वेणुनिनादस्य त्रयीमूर्तिमयी गतिः । स्फुरन्ती प्रविवेशाशु मुखाब्जानि स्वयम्भुवः । गायत्रीं गायतस्तस्मादधिगत्य सरोजजः । संस्कृतश्चादिगुरुणा द्विजतामगमत्ततः ॥ २७ ॥ त्रय्या प्रबुद्धोऽथ विधिर्विज्ञाततत्त्वसागरः । तुष्टाव वेदसारेण स्तोत्रेणानेन केशवम् ॥ २८ ॥ ॥ गोविन्द स्तुतिः ॥ चिन्तामणिप्रकरसद्मसु कल्पवृक्ष लक्षावृतेषु सुरभीरभिपालयन्तम् । लक्ष्मीसहस्रशतसम्भ्रमसेव्यमानं गोविन्दमादिपुरुषं तमहं भजामि ॥ २९ ॥ वेणुं क्वणन्तमरविन्ददलायताक्षं बर्हावतंसमसिताम्बुदसुन्दराङ्गम् । कन्दर्पकोटिकमनीयविशेषशोभं गोविन्दमादिपुरुषं तमहं भजामि ॥ ३० ॥ आलोलचन्द्रकलसद्वनमाल्यवंशी- -रत्नाङ्गदं प्रणयकेलिकलाविलासम् । श्यामं त्रिभङ्गललितं नियतप्रकाशं गोविन्दमादिपुरुषं तमहं भजामि ॥ ३१ ॥ अङ्गानि यस्य सकलेन्द्रियवृत्तिमन्ति पश्यन्ति पान्ति कलयन्ति चिरं जगन्ति । आनन्दचिन्मयसदुज्ज्वलविग्रहस्य गोविन्दमादिपुरुषं तमहं भजामि ॥ ३२ ॥ अद्वैतमच्युतमनादिमनन्तरूपं आद्यं पुराणपुरुषं नवयौवनं च । वेदेषु दुर्लभमदुर्लभमात्मभक्तौ गोविन्दमादिपुरुषं तमहं भजामि ॥ ३३ ॥ पन्थास्तु कोटिशतवत्सरसम्प्रगम्यो वायोरथापि मनसो मुनिपुङ्गवानाम् । सोऽप्यस्ति यत्प्रपदसीम्न्यविचिन्त्यतत्त्वे गोविन्दमादिपुरुषं तमहं भजामि ॥ ३४ ॥ एकोऽप्यसौ रचयितुं जगदण्डकोटिं यच्छक्तिरस्ति जगदण्डचया यदन्तः । अण्डान्तरस्थपरमाणुचयान्तरस्थं गोविन्दमादिपुरुषं तमहं भजामि ॥ ३५ ॥ यद्भावभावितधियो मनुजास्तथैव सम्प्राप्य रूपमहिमासनयानभूषाः । सूक्तैर्यमेव निगमप्रथितैः स्तुवन्ति गोविन्दमादिपुरुषं तमहं भजामि ॥ ३६ ॥ आनन्दचिन्मयरसप्रतिभाविताभि- -स्ताभिर्य एव निजरूपतया कलाभिः । गोलोक एव निवसत्यखिलात्मभूतो गोविन्दमादिपुरुषं तमहं भजामि ॥ ३७ ॥ प्रेमाञ्जनच्छुरितभक्तिविलोचनेन सन्तः सदैव हृदयेषु विलोकयन्ति । यं श्यामसुन्दरमचिन्त्यगुणस्वरूपं गोविन्दमादिपुरुषं तमहं भजामि ॥ ३८ ॥ रामादिमूर्तिषु कलानियमेन तिष्ठन् नानावतारमकरोद्भुवनेषु किन्तु । कृष्णः स्वयं समभवत्परमः पुमान् यो गोविन्दमादिपुरुषं तमहं भजामि ॥ ३९ ॥ यस्य प्रभा प्रभवतो जगदण्डकोटि- -कोटिष्वशेषवसुधादि विभूतिभिन्नम् । तद्ब्रह्म निष्कलमनन्तमशेषभूतं गोविन्दमादिपुरुषं तमहं भजामि ॥ ४० ॥ माया हि यस्य जगदण्डशतानि सूते त्रैगुण्यतद्विषयवेदवितायमाना । सत्त्वावलम्बिपरसत्त्वं विशुद्धसत्त्वं गोविन्दमादिपुरुषं तमहं भजामि ॥ ४१ ॥ आनन्दचिन्मयरसात्मतया मनःसु यः प्राणिनां प्रतिफलन् स्मरतामुपेत्य । लीलायितेन भुवनानि जयत्यजस्रं गोविन्दमादिपुरुषं तमहं भजामि ॥ ४२ ॥ गोलोकनाम्नि निजधाम्नि तले च तस्य देवि महेशहरिधामसु तेषु तेषु । ते ते प्रभावनिचया विहिताश्च येन गोविन्दमादिपुरुषं तमहं भजामि ॥ ४३ ॥ सृष्टिस्थितिप्रलयसाधनशक्तिरेका छायेव यस्य भुवनानि बिभर्ति दुर्गा । इच्छानुरूपमपि यस्य च चेष्टते सा गोविन्दमादिपुरुषं तमहं भजामि ॥ ४४ ॥ क्षीरं यथा दधि विकारविशेषयोगात् सञ्जायते न हि ततः पृथगस्ति हेतोः । यः शम्भुतामपि तथा समुपैति कार्या- -द्गोविन्दमादिपुरुषं तमहं भजामि ॥ ४५ ॥ दीपार्चिरेव हि दशान्तरमभ्युपेत्य दीपायते विवृतहेतुसमानधर्मा । यस्तादृगेव हि च विष्णुतया विभाति गोविन्दमादिपुरुषं तमहं भजामि ॥ ४६ ॥ यः कारणार्णवजले भजति स्म योग- -निद्रामनन्तजगदण्डसरोमकूपः । आधारशक्तिमवलम्ब्य परां स्वमूर्तिं गोविन्दमादिपुरुषं तमहं भजामि ॥ ४७ ॥ यस्यैकनिश्वसितकालमथावलम्ब्य जीवन्ति लोमबिलजा जगदण्डनाथाः । विष्णुर्महान् स इह यस्य कलाविशेषो गोविन्दमादिपुरुषं तमहं भजामि ॥ ४८ ॥ भास्वान् यथाश्मशकलेषु निजेषु तेजः स्वीयं कियत्प्रकटयत्यपि तद्वदत्र । ब्रह्मा य एष जगदण्डविधानकर्ता गोविन्दमादिपुरुषं तमहं भजामि ॥ ४९ ॥ यत्पादपल्लवयुगं विनिधाय कुम्भ- -द्वन्द्वे प्रणामसमये स गणाधिराजः । विघ्नान् विहन्तुमलमस्य जगत्त्रयस्य गोविन्दमादिपुरुषं तमहं भजामि ॥ ५० ॥ अग्निर्मही गगनमम्बु मरुद्दिशश्च कालस्त तथात्ममनसीति जगत्त्रयाणि । यस्माद्भवन्ति विभवन्ति विशन्ति यं च गोविन्दमादिपुरुषं तमहं भजामि ॥ ५१ ॥ यच्चक्षुरेष सविता सकलग्रहाणां राजा समस्तसुरमूर्तिरशेषतेजाः । यस्याज्ञया भ्रमति सम्भृतकालचक्रो गोविन्दमादिपुरुषं तमहं भजामि ॥ ५२ ॥ धर्मोऽथ पापनिचयः श्रुतयस्तपांसि ब्रह्मादिकीटपतगावधयश्च जीवाः । यद्दत्तमात्रविभवप्रकटप्रभावा गोविन्दमादिपुरुषं तमहं भजामि ॥ ५३ ॥ यस्त्विन्द्रगोपमथवेन्द्रमहो स्वकर्म- -बन्धानुरूपफलभाजनमातनोति । कर्माणि निर्दहति किन्तु च भक्तिभाजां गोविन्दमादिपुरुषं तमहं भजामि ॥ ५४ ॥ यं क्रोधकामसहजप्रणयादिभीति- -वात्सल्यमोहगुरुगौरवसेव्यभावैः । सञ्चिन्त्य तस्य सदृशीं तनुमापुरेते गोविन्दमादिपुरुषं तमहं भजामि ॥ ५५ ॥ श्रियः कान्ताः कान्तः परमपुरुषः कल्पतरवो द्रुमा भूमिश्चिन्तामणिगणमयि तोयममृतम् । कथा गानं नाट्यं गमनमपि वंशी प्रियसखि चिदानन्दं ज्योतिः परमपि तदास्वाद्यमपि च । स यत्र क्षीराब्धिः स्रवति सुरभीभ्यश्च सुमहान् निमेषार्धाख्यो वा व्रजति न हि यत्रापि समयः । भजे श्वेतद्वीपं तमहमिह गोलोकमिति यं विदन्तस्ते सन्तः क्षितिविरलचाराः कतिपये ॥ ५६ ॥ अथोवाच महाविष्णुर्भगवन्तं प्रजापतिम् । ब्रह्मन् महत्त्वविज्ञाने प्रजासर्गे च चेन्मतिः । पञ्चश्लोकीमिमां विद्यां वत्स दत्तां निबोध मे ॥ ५७ ॥ प्रबुद्धे ज्ञानभक्तिभ्यामात्मन्यानन्दचिन्मयी । उदेत्यनुत्तमा भक्तिर्भगवत्प्रेमलक्षणा ॥ ५८ ॥ प्रमाणैस्तत् सदाचारैस्तदभ्यासैर्निरन्तरम् । बोधयनात्मनात्मानं भक्तिमप्युत्तमां लभेत् ॥ ५९ ॥ यस्याः श्रेयस्करं नास्ति यया निर्वृतिमाप्नुयात् । या साधयति मामेव भक्तिं तामेव साधयेत् ॥ ६० ॥ धर्मानन्यान् परित्यज्य मामेकं भज विश्वसन् । यादृशी यादृशी श्रद्धा सिद्धिर्भवति तादृशी । कुर्वन्निरन्तरं कर्म लोकोऽयमनुवर्तते । तेनैव कर्मणा ध्यायन्मां परां भक्तिमिच्छति ॥ ६१ ॥ अहं हि विश्वस्य चराचरस्य बीजं प्रधानं प्रकृतिः पुमांश्च । मयाहितं तेज इदं बिभर्षि विधे विधेहि त्वमथो जगन्ति ॥ ६२ ॥ ॥ इति श्री ब्रह्म संहिता सम्पूर्णम् ॥