॥ श्री श्यामला देवि षोडशोपचार पूजा ॥
॥ अथ संकल्पः ॥
(दाहिने हाथ में अक्षत, पुष्प और जल लेकर संकल्प बोलें। अंत में जल भूमि पर छोड़ दें।)
पुनः सङ्कल्पम् –
पूर्वोक्त एवं गुण विशेषण विशिष्टायां शुभ तिथौ श्री श्यामला देवता अनुग्रह प्रसाद सिद्धिद्वारा वाक् स्तम्भनादि दोष निवारणार्थं, मम मेधाशक्ति वृद्ध्यर्थं, श्री श्यामला देवता प्रीत्यर्थं श्रीसूक्त विधानेन ध्यान आवाहनादि षोडशोपचार पूजां करिष्ये ॥
॥ प्राणप्रतिष्ठा ॥
(मूर्ति या चित्र पर अक्षत और पुष्प रखते हुए देवी का आवाहन करें। मन में देवी को जीवंत रूप में ध्यान करें।)
ओं असुनीते पुनरस्मासु चक्षुः
पुनः प्राणमिह नो धेहि भोगम् ।
ज्योक्पश्येम सूर्यमुच्चरन्त
मनुमते मृडया नः स्वस्ति ॥
अमृतं वै प्राणा अमृतमापः
प्राणानेव यथास्थानमुपह्वयते ॥
आवाहिता भव स्थापिता भव ।
सुप्रसन्ना भव वरदा भव ।
स्थिरासनं कुरु प्रसीद प्रसीद ॥
अस्मिन् बिम्बे श्रीश्यामला देवतामावाहयामि स्थापयामि पूजयामि ।
॥ १. ध्यानम् ॥
(आँखें बंद करें। देवी श्यामला का रूप — श्याम वर्ण, वीणा धारिणी, रत्नपीठ पर विराजमान — मन में ध्यान करें।)
ध्यायेयं रत्नपीठे शुककलपठितं शृण्वतीं श्यामलाङ्गीं
न्यस्तैकाङ्घ्रिं सरोजे शशिशकलधरां वल्लकीं वादयन्तीम् ।
कह्लाराबद्धमालां नियमितविलसच्चोलिकां रक्तवस्त्रां
मातङ्गीं शङ्खपात्रां मधुरमधुमदां चित्रकोद्भासिभालाम् ॥
ओं श्रीश्यामलादेव्यै नमः ध्यायामि ।
॥ २. आवाहनम् ॥
(मूर्ति/चित्र पर अक्षत और पुष्प अर्पित करें। देवी को अपने पूजा स्थल पर पधारने का निवेदन करें।)
हिरण्यवर्णां हरिणीं सुवर्णरजतस्रजाम् ।
चन्द्रां हिरण्मयीं लक्ष्मीं जातवेदो म आवह ॥
सहस्रदलपद्मस्थां स्वस्थां च सुमनोहराम् ।
हरिब्रह्मेन्द्रनमितां तां भजे जगतां प्रसूम् ॥
ओं श्रीश्यामलादेव्यै नमः आवाहयामि ।
॥ ३. आसनम् ॥
(देवी को बैठने के लिए आसन (कपड़ा या चौकी) समर्पित करें। अक्षत से आसन का प्रतीक बनाएं।)
तां म आवह जातवेदो लक्ष्मीमनपगामिनीम् ।
यस्यां हिरण्यं विन्देयं गामश्वं पुरुषानहम् ॥
अमूल्य रत्नसारं च निर्मितं विश्वकर्मणा ।
आसनं च प्रसन्नं च महादेवि प्रगृह्यताम् ॥
ओं श्रीश्यामलादेव्यै नमः नवरत्न खचित सुवर्णसिंहासनं समर्पयामि ।
॥ ४. पाद्यम् ॥
(चम्मच से देवी के चरणों में शुद्ध जल अर्पित करें — यह पैर धोने की सेवा है।)
अश्वपूर्वां रथमध्यां हस्तिनादप्रबोधिनीम् ।
श्रियं देवीमुपह्वये श्रीर्मादेवीर्जुषताम् ॥
शुद्धगङ्गोदकमिदं सर्ववन्दितमीप्सितम् ।
पापेध्मवह्निरूपं च गृह्यतां परमेश्वरि ॥
ओं श्रीश्यामलादेव्यै नमः पादयोः पाद्यं समर्पयामि ।
॥ ५. अर्घ्यम् ॥
(शंख या पात्र से जल में पुष्प, चंदन, अक्षत मिलाकर देवी के हाथों में अर्पित करें।)
कां सोस्मितां हिरण्यप्राकारावार्द्रां
ज्वलन्तीं तृप्तां तर्पयन्तीम् ।
पद्मे स्थितां पद्मवर्णां तमिहोपह्वये श्रियम् ॥
पुष्पचन्दनदूर्वादिसम्युतं जाह्नवीजलम् ।
शङ्खगर्भस्थितं शुद्धं गृह्यतां पद्मवासिनि ॥
ओं श्रीश्यामलादेव्यै नमः हस्तयोः अर्घ्यं समर्पयामि ।
॥ ६. आचमनीयम् ॥
(चम्मच से शुद्ध जल देवी के मुख के समक्ष अर्पित करें — यह मुख शुद्धि की सेवा है।)
चन्द्रां प्रभासां यशसा ज्वलन्तीं
श्रियं लोके देवजुष्टामुदाराम् ।
तां पद्मिनीमीं शरणमहं प्रपद्ये-
-ऽलक्ष्मीर्मे नश्यतां त्वां वृणे ॥
पुण्यतीर्थादिकं चैव विशुद्धं शुद्धिदं सदा ।
गृह्यतां शिवकान्ते च रम्यमाचमनीयकम् ॥
ओं श्रीश्यामलादेव्यै नमः मुखे आचमनीयं समर्पयामि ।
॥ ७. मधुपर्कम् ॥
(दही, घी और शहद का मिश्रण (मधुपर्क) छोटे पात्र में रखकर देवी को समर्पित करें।)
कापिलं दधि कुन्देन्दुधवलं मधुसम्युतम् ।
स्वर्णपात्रस्थितं देवि मधुपर्कं गृहाण भोः ॥
ओं श्रीश्यामलादेव्यै नमः मधुपर्कं समर्पयामि ।
॥ ८. स्नानम् (पंचामृत व शुद्धोदक) ॥
(पहले पंचामृत (दूध, दही, घी, शहद, शक्कर) से मूर्ति का अभिषेक करें, फिर शुद्ध जल से स्नान कराएं।)
पञ्चामृत स्नानम् –
पञ्चामृतं मयानीतं पयो दधि घृतं मधु ।
शर्करादि समायुक्तं स्नानार्थं प्रतिगृह्यताम् ॥
ओं श्रीश्यामलादेव्यै नमः पञ्चामृतस्नानं समर्पयामि ।
शुद्धोदक स्नानम् –
आदित्यवर्णे तपसोऽधिजातो
वनस्पतिस्तव वृक्षोऽथ बिल्वः ।
तस्य फलानि तपसा नुदन्तु
मायान्तरायाश्च बाह्या अलक्ष्मीः ॥
सुगन्धि विष्णुतैलं च सुगन्धामलकीजलम् ।
देहसौन्दर्यबीजं च गृह्यतां श्रीहरप्रिये ॥
ओं श्रीश्यामलादेव्यै नमः शुद्धोदकस्नानं समर्पयामि ।
स्नानानन्तरं शुद्धाचमनीयं समर्पयामि ।
॥ ९. वस्त्रम् ॥
(देवी को नया वस्त्र (हरा या लाल कपड़ा) अर्पित करें। मूर्ति पर वस्त्र ओढ़ाएं या समीप रखें।)
उपैतु मां देवसखः कीर्तिश्च मणिना सह ।
प्रादुर्भूतोऽस्मि राष्ट्रेऽस्मिन् कीर्तिमृद्धिं ददातु मे ॥
सौन्दर्यमुख्यालङ्कारं सदा शोभाविवर्धनम् ।
कार्पासजं च क्रिमिजं वसनं देवि गृह्यताम् ॥
ओं श्रीश्यामलादेव्यै नमः वस्त्रयुग्मं समर्पयामि ।
॥ १०. आभरणम् ॥
(देवी को आभूषण (माला, बाजूबंद, नथ आदि) अर्पित करें। उपलब्ध न हो तो अक्षत से प्रतीकात्मक अर्पण करें।)
क्षुत्पिपासामलां ज्येष्ठामलक्ष्मीं नाशयाम्यहम् ।
अभूतिमसमृद्धिं च सर्वां निर्णुद मे गृहात् ॥
रत्नस्वर्णविकारं च देहालङ्कारवर्धनम् ।
शोभादानं श्रीकरं च भूषणं प्रतिगृह्यताम् ॥
ओं श्रीश्यामलादेव्यै नमः आभरणानि समर्पयामि ।
॥ ११. गन्धम् ॥
(चंदन का लेप या कुमकुम अनामिका (Ring Finger) से देवी के चरणों और मस्तक पर लगाएं।)
गन्धद्वारां दुराधर्षां नित्यपुष्टां करीषिणीम् ।
ईश्वरीग्ं सर्वभूतानां तामिहोपह्वये श्रियम् ॥
मलयाचलसम्भूतं वृक्षसारं मनोहरम् ।
सुगन्धयुक्तं सुखदं चन्दनं देवि गृह्यताम् ॥
ओं श्रीश्यामलादेव्यै नमः गन्धं समर्पयामि ।
॥ १२. पुष्पाणि ॥
(ताजे फूल (गुलाब, कमल, चम्पा) और माला देवी के चरणों व मूर्ति पर अर्पित करें।)
मनसः काममाकूतिं वाचः सत्यमशीमहि ।
पशूनां रूपमन्नस्य मयि श्रीः श्रयतां यशः ॥
नानाकुसुमनिर्मितं बहुशोभाप्रदं परम् ।
सर्वभूतप्रियं शुद्धं माल्यं देवि प्रगृह्यताम् ॥
ओं श्रीश्यामलादेव्यै नमः पुष्पाणि समर्पयामि ।
(यहाँ आप श्री श्यामला (मातङ्गी) अष्टोत्तरशतनाम या सहस्रनाम से पुष्प अर्पित करें)
॥ १३. धूपम् ॥
(धूपबत्ती या गुग्गुल जलाएं और देवी के समक्ष तीन बार गोलाकार (clockwise) घुमाएं।)
कर्दमेन प्रजाभूता मयि सम्भव कर्दम ।
श्रियं वासय मे कुले मातरं पद्ममालिनीम् ॥
वृक्षनिर्यासरूपं च गन्धद्रव्यादिसम्युतम् ।
धूपं दास्यामि कल्याणि पवित्रं प्रतिगृह्यताम् ॥
ओं श्रीश्यामलादेव्यै नमः धूपमाघ्रापयामि ।
॥ १४. दीपम् ॥
(घी या तिल तेल का दीपक प्रज्वलित करें और देवी के समक्ष दर्शन कराएं।)
आपः सृजन्तु स्निग्धानि चिक्लीत वस मे गृहे ।
नि च देवीं मातरं पद्ममालिनीम् श्रियं वासय मे कुले ॥
जगच्चक्षुः स्वरूपं च प्राणरक्षणकारणम् ।
प्रदीपं शुद्धरूपं च गृह्यतां परमेश्वरि ॥
ओं श्रीश्यामलादेव्यै नमः दीपं दर्शयामि ।
॥ १५. नैवेद्यम् ॥
(देवी को भोग (खीर, फल, मिठाई, गन्ने का रस) अर्पित करें। भोग पर तुलसी पत्र रखें और जल छिड़कें।)
आर्द्रां पुष्करिणीं पुष्टिं पिङ्गलां पद्ममालिनीम्।
चन्द्रां हिरण्मयीं लक्ष्मीं जातवेदो म आवह ॥
नानोपहाररूपं च नानारससमन्वितम् ।
नानास्वादुकरं चैव नैवेद्यं प्रतिगृह्यताम् ॥
ओं श्रीश्यामलादेव्यै नमः नैवेद्यं समर्पयामि ।
प्रार्थना:
ओं भूर्भुवस्सुवः । तत्सवितुर्वरेण्यं भर्गो देवस्य धीमहि ।
धियो यो नः प्रचोदयात् ॥
सत्यं त्वा ऋतेन परिषिञ्चामि । (सायङ्काले – ऋतं त्वा सत्येन परिषिञ्चामि)
अमृतमस्तु । अमृतोपस्तरणमसि ।
ओं प्राणाय स्वाहा । ओं अपानाय स्वाहा ।
ओं व्यानाय स्वाहा । ओं उदानाय स्वाहा ।
ओं समानाय स्वाहा ।
मध्ये मध्ये पानीयं समर्पयामि ।
अमृतापिधानमसि । उत्तरापोशनं समर्पयामि ।
हस्तौ प्रक्षालयामि । पादौ प्रक्षालयामि ।
शुद्धाचमनीयं समर्पयामि ।
॥ १६. ताम्बूलम् ॥
(पान का पत्ता, सुपारी, इलायची, कर्पूर और लौंग रखकर देवी को ताम्बूल अर्पित करें।)
आर्द्रां यः करिणीं यष्टिं सुवर्णां हेममालिनीम् ।
सू॒र्यां हिरण्मयीं लक्ष्मीं जातवेदो म आवह ॥
ताम्बूलं च वरं रम्यं कर्पूरादिसुवासितम् ।
जिह्वाजाड्यच्छेदकरं ताम्बूलं देवि गृह्यताम् ॥
ओं श्रीश्यामलादेव्यै नमः ताम्बूलं समर्पयामि ।
॥ नीराजनम् (आरती) ॥
(कर्पूर या घी के दीपक से देवी की आरती करें — clockwise तीन बार घुमाएं। घंटी बजाएं।)
तां म आवह जातवेदो लक्ष्मीमनपगामिनीम् ।
यस्यां हिरण्यं प्रभूतं गावो दास्योऽश्वा-
-न्विन्देयं पुरुषानहम् ॥
कर्पूरदीपतेजस्त्वं अज्ञानतिमिरापहा ।
देवीप्रीतिकरं चैव मम सौख्यं विवर्धय ॥
ओं श्रीश्यामलादेव्यै नमः नीराजनं समर्पयामि ।
॥ मन्त्रपुष्पम् ॥
(दोनों हाथों में पुष्प लेकर मन्त्र बोलें और अंत में पुष्प देवी के चरणों में अर्पित करें।)
ओं शुकप्रियायै विद्महे श्रीकामेश्वर्यै धीमहि तन्नः श्यामा प्रचोदयात् ॥
सद्भावपुष्पाण्यादाय सहजप्रेमरूपिणे ।
लोकमात्रे ददाम्यद्य प्रीत्या सङ्गृह्यतां सदा ॥
ओं श्रीश्यामलादेव्यै नमः मन्त्रपुष्पं समर्पयामि ।
॥ प्रदाक्षिणा व नमस्कार ॥
(देवी की मूर्ति/चित्र के चारों ओर तीन बार दक्षिणावर्त (clockwise) परिक्रमा करें। फिर साष्टांग प्रणाम करें।)
यानि कानि च पापानि जन्मान्तरकृतानि च ।
तानि तानि प्रणश्यन्ति प्रदक्षिण पदे पदे ।
पापोऽहं पापकर्माऽहं पापात्मा पापसम्भव ।
त्राहि मां कृपया देवी शरणागतवत्सले ।
अन्यथा शरणं नास्ति त्वमेव शरणं मम ।
तस्मात्कारुण्य भावेन रक्ष रक्ष महेश्वरि ॥
ओं श्रीश्यामलादेव्यै नमः आत्मप्रदक्षिण नमस्कारान् समर्पयामि ।
साष्टाङ्ग नमस्कारम् –
उरसा शिरसा दृष्ट्या मनसा वचसा तथा ।
पद्भ्यां कराभ्यां कर्णाभ्यां प्रणामोऽष्टाङ्गमुच्यते ॥
ओं श्रीश्यामलादेव्यै नमः साष्टाङ्ग नमस्कारान् समर्पयामि ।
॥ प्रार्थना ॥
माणिक्यवीणामुपलालयन्तीं
मदालसां मञ्जुलवाग्विलासाम् ।
माहेन्द्रनीलद्युतिकोमलाङ्गीं
मातङ्गकन्यां मनसा स्मरामि ॥
चतुर्भुजे चन्द्रकलावतंसे
कुचोन्नते कुङ्कुमराग शोणे ।
पुण्ड्रेक्षुपाशाङ्कुशपुष्पबाण-
-हस्ते नमस्ते जगदेकमातः ॥
माता मरकतश्यामा मातङ्गी मदशालिनी ।
कुर्यात्कटाक्षं कल्याणी कदम्बवनवासिनी ॥
जय मातङ्गतनये जय नीलोत्पलद्युते ।
जय सङ्गीतरसिके जय लीलाशुकप्रिये ॥
ओं श्रीश्यामलादेव्यै नमः प्रार्थना नमस्कारान् समर्पयामि ।
॥ राजोपचार व समर्पण ॥
(ये सब मानसिक रूप से अर्पित करें — मन में छत्र, चामर, हाथी, घोड़े, नृत्य, संगीत आदि की कल्पना करें।)
ओं श्रीश्यामलादेव्यै नमः छत्रं आच्छादयामि ।
ओं श्रीश्यामलादेव्यै नमः चामरैर्वीजयामि ।
ओं श्रीश्यामलादेव्यै नमः नृत्यं दर्शयामि ।
ओं श्रीश्यामलादेव्यै नमः गीतं श्रावयामि ।
ओं श्रीश्यामलादेव्यै नमः आन्दोलिकानारोहयामि ।
ओं श्रीश्यामलादेव्यै नमः अश्वानारोहयामि ।
ओं श्रीश्यामलादेव्यै नमः गजानारोहयामि ।
यद्यद्द्रव्यमपूर्वं च पृथिव्यामतिदुर्लभम् ।
देवभूपार्ह भोग्यं च तद्द्रव्यं देवि गृह्यताम् ॥
ओं श्रीश्यामलादेव्यै नमः समस्त राज्ञीयोपचारान् देव्योपचारान् समर्पयामि ।
॥ क्षमा प्रार्थना व विसर्जन ॥
(हाथ जोड़कर क्षमा प्रार्थना करें। फिर प्रसाद ग्रहण करें और देवी का विसर्जन (विदा) करें।)
अपराध सहस्राणि क्रियन्तेऽहर्निशं मया ।
दासोऽयमिति मां मत्वा क्षमस्व परमेश्वरि ॥
आवाहनं न जानामि न जानामि विसर्जनम् ।
पूजाविधिं न जानामि क्षमस्व परमेश्वरि ॥
मन्त्रहीनं क्रियाहीनं भक्तिहीनं महेश्वरि ।
यत्पूजितं मया देवि परिपूर्णं तदस्तु ते ॥
तीर्थप्रसाद ग्रहणम् –
अकालमृत्यहरणं सर्वव्याधिनिवारणम् ।
समस्तपापक्षयकरं मातृपादोदकं शुभम् ॥
ओं श्रीश्यामलादेव्यै नमः प्रसादं शिरसा गृह्णामि ।
विसर्जनम् –
इदं पूजा मया देवि यथाशक्त्युपपादिताम् ।
रक्षार्थं त्वं समदाय व्रजस्थानमनुत्तमम् ॥
ओं श्रीश्यामलादेव्यै नमः यथास्थानमुद्वासयामि ।
ओं शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥
