Logoपवित्र ग्रंथ

Sri Kali Stavanam (Shakini Stotram) – श्री काली स्तवनम् (शाकिनी स्तोत्रम्)

Sri Kali Stavanam (Shakini Stotram) – श्री काली स्तवनम् (शाकिनी स्तोत्रम्)
॥ श्री गणेशाय नमः ॥ ॥ श्री काली स्तवनम् (शाकिनी स्तोत्रम्) ॥ ॥ श्रीरुद्रयामले उत्तरतन्त्रे ॥ ॥ श्रीआनन्दभैरवी उवाच ॥ महाकाल शिवानन्द परमानन्द निर्भर । त्रैलोक्यसिद्धिद प्राणवल्लभ श्रूयतां स्तवः ॥ १ ॥ शाकिनी हृदये भाति सा देवी जननी शिवा । कालीति जगति ख्याता सा देवी हृदयस्थिता ॥ २ ॥ निरञ्जना निराकारा नीलाञ्जनविकासिनी । आद्या देवी कालिकाख्या केवला निष्कला शिवा ॥ ३ ॥ अनन्ताऽनन्तरूपस्था शाकिनी हृदयस्थिता । तामसी तारिणी तारा महोग्रा नीलविग्रहा ॥ ४ ॥ कपाला मुण्डमालाढ्या शववाहनवाहना । ललज्जिह्वा सरोजाक्षी चन्द्रकोटिसमोदया ॥ ५ ॥ वाय्वग्निभूजलान्तस्था भवानी शून्यवासिनी । तस्मात् स्तोत्रमप्रकाश्यं कृष्णकाल्याः कुलोदयम् ॥ ६ ॥ श्रीकृष्णभगवत्याश्च नीलदेव्या कुलार्णवम् । गोपनीयं प्रयत्नेन सावधानोऽवधारय ॥ ७ ॥ ॥ महाभैरवी उवाच ॥ श्रीकालीचरणं चराचरगुणं सौदामिनीस्तम्भनं गुञ्जद्गर्वगुरुप्रभानखमुखाह्लादैककृष्णासनम् । प्रेतारण्यासननिर्मितामलकजा नन्दोपरिश्वासनं श्रीमन्नाथकरारविन्दमिलनं नेत्राञ्जनं राजते ॥ ८ ॥ दीप्तिः प्राप्तिः समाप्तिः प्रियमतिसुगतिः सङ्गतिः शीतनीतौ मिथ्यामिथ्यासुरथ्या नतिररतिसती जातिवृत्तिर्गुणोक्तिः । व्यापारार्थी क्षुधार्थी वसति रतिपतिर्ज्योतिराकाशगङ्गा श्रीदुर्गाशम्भुकालीचरणकमलकं सर्वदा भाति सूक्ष्मम् ॥ ९ ॥ देवेन्द्राः पञ्चभूता रविशशिमुकुटाः क्रोधवेतालकोलाः कैलासस्थाः प्रशस्ताः स्तवनमपि तत्प्रत्यहं सम्पठन्ति । आत्मानं श्रीदकालीकुलचरणतलं हृत्कुलानन्दपद्मे ध्यात्वा ध्यात्वा प्रवीरा अहमनुबहुधीः स्तौमि किं ध्याननिष्ठः ॥ १० ॥ श्रुत्वा स्तोत्रगुणं तवैव चरणाम्भोजस्य वाञ्छाफलं प्रेच्छामीहयति प्रियाय कुरुते मोक्षाय तत्त्वार्थतः । मातर्मोहिनिदानमानतरुणी कातीति मन्यामहे योग्यश्रीचरणाम्बुजे त्रिजगतामानन्दपुञ्जे सुखम् ॥ ११ ॥ पुत्रौ श्रीदेवपूज्यौ प्रकुरुत इतिहासादिगूढार्थगुप्तिं श्यामे मातः प्रसन्ना भव वरदकरी कारणं देहि नित्यम् । योगानन्दं शिवान्तः सुरतरुफलदं सर्ववेदान्तभाष्यं सत्सङ्गं सद्विवेकं कुरु कुरु कवितापञ्चभूतप्रकाशम् ॥ १२ ॥ आह्लादोद्रेककारी परमपदविदां प्रोल्बणार्थप्रकाशः प्रेष्यः पारार्थचिन्तामणिगुणसरलः पारणः प्रेमगानः । सारात्मा श्रीस्तवोऽयं जयसुरवसतां शुक्रसंस्कारगन्ता मन्ता मोहादिकानां सुरगणतरुणी कोटिभिर्ध्येय इन्द्रैः ॥ १३ ॥ नामग्रहणविमलपावनपुण्यजलनिधिमन्थनेन निर्मलचित्तगसुरगुणपारग सुखसुधाकरस्थित- हास्येन योगधराधरनरवर कुञ्जरभुजयुगदीर्घपद्ममृणालेन ॥ १४ ॥ हरिविधिहर अपरपरसरभावकपाल सेवनेन सुन्दरी काली चरणेन ॥ १५ ॥ भास्वत्कोटिप्रचण्डानलगुणललिताभाविता सिद्धकाली प्रोक्तं यद्योगगीतावचनसुरचनामङ्गलं योगिनाद्या । श्यामानन्दद्रुमाख्ये भजनयजनगङ्गाङ्गतीरप्रकाशं सर्वानन्दोत्सवत्वं वरदसुरवदासम्भवे मय्यभावे ॥ १६ ॥ ॥ कुल और काली ॥ एतत्प्रथमे कुलं गुरुकुलं लावण्यलीलाकुलं प्राणानन्दकुलं कुलाकुलकुलं कालीकुलं सङ्कुलम् । मातः कालियुगादि कौलिनि शिवे सर्वन्तराङ्गस्थितं नित्यं तत्र नियोजय श्रुतिगिरा श्रीधर्मपुत्रं भवे ॥ १७ ॥ ॥ योग और सिद्धि ॥ हेरम्बादिकुलेशयोगजननि त्वं योगतत्त्वप्रिया यद्येवं कुरुते पदाम्बुजरजो योगं तवानन्ददम् । सः स्यात्सङ्कटपाटलारिसदनं जित्वा स्वयं मन्मथं श्रीमान्मन्मथमन्मथः प्रचयति ह्यष्टाङ्गयोगं परम् ॥ १८ ॥ योगी याति परं पदं सुखपदं वाञ्छास्पदं सम्पदं त्रैलोक्यं परमेश्वरं यदि पुनः पारं भवाम्भोनिधेः । भावं भूधरराजराजदुहिते ज्ञातं विचारं तव श्रीपादाम्बुजपूजनं प्रकुरुते ते नीरदप्रोज्ज्वले ॥ १९ ॥ ॥ अष्टांग योग ॥ आदावष्टाङ्गयोगं वदति भवसुखं भक्तिसिद्धान्तमेकं भूलोके पावनाख्यं पवनगमनगं श्रीनगेन्द्राङ्गजायाः । सिद्धीनामष्टसिद्धिं यमनियमवशादासनप्राणयोगात् प्रत्याहारं विभोर्ध्वारुणगुणवसनं ध्यानमेवं समाधिम् ॥ २० ॥ ॥ शान्ति प्रार्थना ॥ मातः शान्तिगुणावलम्बिनि शिवे शान्तिप्रदे योगिनां दारे देवगुणे विधेहि सकलं शान्तिक्रियामङ्गलम् । यज्ञानामुदयं प्रयाति सहसा यस्याः प्रसादाद्भुवं तां सर्वां प्रवदामि कामदहनस्तम्भाय मोहक्षयात् ॥ २१ ॥ एको जीवति योगिराडतिसुखी जीवन्ति न श्रीसुताः सर्वं योगभवं भवे विभवगाः पश्यन् स्वकीयायुषम् । इत्येवं परिभाव्य सर्वविषयं शान्तिं समालम्ब्यकौ मूले वेददलोज्ज्वले कुलपथे श्रीकुण्डलीं भावय ॥ २२ ॥ ॥ कुण्डलिनी ध्यान ॥ शान्तिभ्रान्तिनिकृन्तनी स्वरमणी प्रेमोद्गता भक्तिदा लावण्याम्बुधिरत्नकोटिकिरणाह्लादैकमूर्तिप्रभा । एकाकारपराक्रमादपय मा क्रोधक्रमक्षोभिणी या मूलामलपङ्कजे रचयति श्रीमाधुरी तां भजे ॥ २३ ॥ रे रे पामर दुर्भग प्रतिदिनं किं कर्म वा राधसे व्यापारं विषयाश्रयं प्रकुरुषे न ध्यायसे श्रीपदम् । मिथ्यैतत्क्षणभङ्गुरं त्यज मुदा संसारभावं विषं श्रीकालीं कुलपण्डितां गुणवतीं शान्तिं समाराधय ॥ २४ ॥ ॥ ब्रह्मज्ञान ॥ शिवस्त्री या शान्तिः परमसुखदा भावजनिका विवेकः सञ्जातो वहसि च तया भाति नियतम् । विवेकोऽसौ त्यागी जनयति सुधासिन्धुसुन्दर- मदो ब्रह्मज्ञानं परमममले योगिनि परे ॥ २५ ॥ द्वयं ब्रह्मज्ञानं परमममले चागममयं विवेकोद्भूतं स्यादमलपरमं शब्दमपरम् । द्वयोर्मूलीभूता हृदि सपदि शान्तिः प्रियतमा प्रभा कालीपादाम्बुजयुगलभक्तिप्रलयदा ॥ २६ ॥ ॥ कुण्डलिनी और चक्र ॥ कुलश्रीकुण्डल्याः परमरसभावं नवमयं पदं मातुः काल्याः प्रथमरविकान्त्याः सुखमयम् । वदामि प्रोत्साहे वशषसशुभे हाटकनिभे विधिः श्रीडाकिन्याऽमरपतिधरित्रीति च भजेत् ॥ २७ ॥ त्रयं स्थानं नित्यं रविशशिकलावह्निघटितं महातीर्थं सम्यक् पवनगगनस्थं भवकरम् । विभिन्नं सङ्कृत्य द्वयमपि कुलग्रन्थिसहितं सुषुम्नाश्रीतीर्थे महति गगने पूर्णलयवान् ॥ २८ ॥ ॥ अष्टांग योग विस्तार ॥ त्रयं संशोध्यादौ परमपदवीं गच्छति महान् सुदृष्टाङ्गैर्योगैः परिभवति शुद्धं मम तनुम् । अतो योगाष्टाङ्गं कलुषसुखमुक्तं वितनुते क्रियादौ सङ्कुर्याद्यमनियमकार्यं यतिवरः ॥ २९ ॥ अहिंसासत्यार्थी प्रचयति सुयोगं तव पदं धनस्ते यद्योगी शुचिधृतिदयादाननिपुणः । क्षमालध्वाहारी समगुणपरानन्दनिपुणः स्वयं सिद्धः सद्ब्राह्मणकुलपताकी सुखमयी ॥ ३० ॥ तपः सन्तोषाढ्यो हरयजन आस्तिक्यमतिमान् यतीनां सिद्धान्तश्रवणहृदयप्राणविलयः । जयानन्दामग्नो हवनमनलेपः प्रकुरुते महाभक्तः श्रीह्रीर्मतिरतिकुलीनस्तव पदः ॥ ३१ ॥ ॥ षट्चक्र और नाड़ी ॥ सुषुम्नामुखाम्भोरुहाग्रे च पद्मं दलं चेदहेमाक्षरं मूलदेशे । स्थिरापृष्ठवंशस्य मध्ये सुषुम्ना- ऽन्तरे वज्रिणी चित्रिणीभासिपद्मैः ॥ ३२ ॥ सुषुम्नादिनाड्या युगात् कर्णमूला- त्प्रकाशप्रकाशा बहिर्युग्मनाडी । इडा पिङ्गला वामभागे च दक्षे सुधांशूरवी राजसे तत्र नित्यम् ॥ ३३ ॥ विसर्गं बिन्द्वन्तं स्वगुणनिलयं त्वं जनयसि त्वमेका कल्याणी गिरिशजननी कालिकलया । परानन्दं कृत्वा यदि परिजपन्ति प्रियतमाः परिक्षाल्य ज्ञानैरिह परिजयन्ति प्रियपदम् ॥ ३४ ॥ ॥ योग क्रियाएं ॥ अष्टादशाङ्गुलगतं ऋजुदन्तकाष्ठं स्वीयाङ्गुलार्धघटितं प्रशरं शनैर्यः । सम्योज्य तालुरसनागलरन्ध्रमध्ये दन्तीक्रियामुपचरेत् तव भावनाय ॥ ३५ ॥ नाडीक्षालनमाकरोति यतिराड्दण्डे त्रयं धारयन् युष्मच्छ्रीचरणार्पणो नवमदण्डस्यानिलस्तम्भनात् । प्राणायामफलं यतिः प्रतिदिनं संवर्धते सुश्रमा- दानन्दाम्बुधिमज्जनं कुलरसैर्मुक्तो भवेत् तत्क्षणात् ॥ ३६ ॥ वदामि परमश्रिये पदपद्मयोगं शुभं हिताय जगतां मम प्रियगणस्य भागश्रिये । सदा हि कुरुते नरः सकलयोगसिद्धिं मुदा तदैव तव सेवको जननि मातरेकाक्षरम् ॥ ३७ ॥ ॥ योगी की स्थिति ॥ करुणासागरे मग्नः सदा निर्मलतेजसा । तवाङ्घ्रिकोमलाम्भोजं ध्यात्वा योगीश्वरो भवेत् ॥ ३८ ॥ करुणासागरे मग्नो येन योगेन निर्मलः । तद्योगं तव पादाब्जं को मूर्खः कः सुपण्डितः ॥ ३९ ॥ ॥ षट्कर्म क्रियाएं ॥ यमनियमसुकाले नेउलीयोगशिक्षा प्रभवति कफनाशा नाशरन्ध्रे त्रिसूत्री । हृदयकफविनाशा धोतिका योगशिक्षा गलविलगलवस्त्रं षष्टिहस्तं वहन्ती ॥ ४० ॥ सुसूक्ष्मरसनस्य च स्वभुजषष्टिहस्तं गल- प्रमाणमिति सन्ततप्रसरपञ्चयुग्माङ्गुलम् । पवित्रशुचिधोतिकारं भवसि सर्वपीडापहा स्वकण्ठकमलोदयाममलभीतदामा भजे ॥ ४१ ॥ भजति यदि कुमारीं नेउली योगदृष्ट्या स भवति परवेत्ता मोहजालं छिनत्ति । स्मितमुखि भवति त्वां मूढ एवातिजीवो भ्रमितमुदवधूर्ना कारसिद्धिं ददासि ॥ ४२ ॥ शनैर्दन्ती योगं स्वपदयुगपद्मे वितनुते शिवे योगी मासादपि भवति वायुं स्थगयति । असौ मन्त्री चाम्रातकदलं सुदण्डं गलविले नियोज्यादौ ध्यात्वा तव चरणपङ्केरुहतलम् ॥ ४३ ॥ कुलाकुलचेतता परिकरोषि विल्वच्छदी सुशान्तिगुणदा जया परमभक्तिनिर्गुण्डिका । मुकुन्दतुलसी प्रिया गुणिनि मुक्तिदा योगिनी ददास्यमरसम्पदं दलवियोगमूर्ध्वोदरीम् ॥ ४४ ॥ ॥ पञ्चामर साधना ॥ पञ्चामरासाधनयोगकर्त्री पञ्चामरानाम महौषधिः स्थिता । त्वमेव सर्वेश्वररूपधारिणी यैः पूज्यते सोऽहिकपारमेष्ठी ॥ ४५ ॥ ॥ फलश्रुति ॥ पठति यदि भवान्याः शाकिनीदेहदेव्याः स्तवनमरुणवर्णामार्कलक्ष्म्याः प्रकाशम् । व्रजति परमराज्यं देवपूज्यः प्रतिष्ठो मनुजपनसुशीलो लीलया शम्भुरूपम् ॥ ४६ ॥ प्रातर्मध्याह्नकाले च सायाह्ने च त्रिसप्तके । शतं पठित्वा मोक्षः स्यात् पुरश्चर्याफलं लभेत् ॥ ४७ ॥ ॥ इति श्रीरुद्रयामले उत्तरतन्त्रे महातन्त्रोद्दीपने सिद्धमन्त्रप्रकरणे षट्चक्रप्रकाशे भैरवीभैरवसंवादे शाकिनीकृत श्री काली स्तवनं नाम द्विसप्ततितमः पटलः ॥

स्तोत्र परिचय

शाकिनी स्तोत्रम् (श्री काली स्तवनम्) रुद्रयामल तंत्र के उत्तर तंत्र का 72वाँ पटल है। यह अत्यंत गोपनीय और शक्तिशाली योग-तंत्र स्तोत्र है।

ग्रंथ: श्रीरुद्रयामले उत्तरतन्त्रे
प्रकरण: सिद्धमन्त्रप्रकरणे षट्चक्रप्रकाशे
संवाद: भैरवी-भैरव (आनन्दभैरवी-महाकाल)
श्लोक: 47
विशेषता: षट्चक्र, कुण्डलिनी, अष्टांग योग, नाड़ी शुद्धि का विस्तृत वर्णन

रुद्रयामल तंत्र - विस्तृत परिचय

रुद्रयामल प्राचीनतम और सबसे प्रामाणिक तांत्रिक ग्रंथों में से एक है। इसे तंत्र शास्त्र का वेद माना जाता है।
विवरणजानकारी
भागपूर्व तंत्र और उत्तर तंत्र
संवादभैरव (शिव) और भैरवी (पार्वती)
विषयमंत्र, यंत्र, तंत्र, योग, साधना
भाषासंस्कृत (तांत्रिक शैली)
महत्वकौल मार्ग का प्रमुख ग्रंथ
"यामल" का अर्थ है युगल/जोड़ा - शिव और शक्ति का मिलन। "रुद्रयामल" = रुद्र (शिव) का यामल।

शाकिनी कौन हैं? - विस्तृत वर्णन

शाकिनी षट्चक्रों की छह योगिनी देवियों में से एक हैं। यह विशुद्ध चक्र (कण्ठ चक्र) की अधिष्ठात्री देवी हैं।

स्तोत्र में शाकिनी का वर्णन:
"शाकिनी हृदये भाति" - हृदय में शाकिनी प्रकाशित हैं
"कालीति जगति ख्याता" - जगत में काली नाम से विख्यात
"सा देवी हृदयस्थिता" - वही देवी हृदय में स्थित हैं
"निरञ्जना निराकारा" - निर्मल और निराकार
"आद्या देवी कालिकाख्या" - आदि देवी, कालिका नाम वाली

षट्चक्र और उनकी देवियाँ

प्रत्येक चक्र की एक अधिष्ठात्री योगिनी देवी होती है:
चक्रस्थानदेवीदलबीज
1. मूलाधारगुदा के पासडाकिनी4लं
2. स्वाधिष्ठानजननेन्द्रियराकिनी6वं
3. मणिपूरनाभिलाकिनी10रं
4. अनाहतहृदयकाकिनी12यं
5. विशुद्धकण्ठशाकिनी ★16हं
6. आज्ञाभ्रूमध्यहाकिनी2
★ शाकिनी = विशुद्ध चक्र की देवी। इस स्तोत्र में शाकिनी को ही काली का स्वरूप बताया गया है।

कुण्डलिनी शक्ति - विस्तृत वर्णन

कुण्डलिनी = कुण्डली (वलय/गोल) + इनी (वाली) = सर्पिणी शक्ति जो मूलाधार में सोई रहती है।

स्तोत्र में कुण्डलिनी (श्लोक 22-23):
"श्रीकुण्डलीं भावय" - कुण्डलिनी का ध्यान करो
"मूलामलपङ्कजे रचयति" - मूलाधार कमल में स्थित
"कुलश्रीकुण्डल्याः" - कुल की श्री कुण्डलिनी

कुण्डलिनी जागरण की प्रक्रिया:
  • मूलाधार: सुप्त कुण्डलिनी - साढ़े तीन वलय में लिपटी
  • जागरण: प्राणायाम, बंध, मुद्रा से जागृत
  • आरोहण: सुषुम्ना नाड़ी से ऊपर उठती है
  • भेदन: प्रत्येक चक्र को भेदती हुई
  • सहस्रार: शिव से मिलन - परम आनंद

नाड़ी तंत्र (श्लोक 32-33)

शरीर में 72,000 नाड़ियाँ हैं, जिनमें 3 प्रमुख हैं:
नाड़ीस्थानस्वभावसंबंध
इडावाम (बायाँ)शीतल, सौम्यचंद्र, मनस
पिंगलादक्षिण (दायाँ)उष्ण, तेजस्वीसूर्य, प्राण
सुषुम्नामध्य (मेरुदण्ड)निर्विकारअग्नि, आत्मा
सुषुम्ना के अंदर:
  • वज्रिणी नाड़ी: सुषुम्ना के अंदर - सत्त्वगुणी
  • चित्रिणी नाड़ी: वज्रिणी के अंदर - शुद्ध चेतना
  • ब्रह्मनाड़ी: चित्रिणी के अंदर - परम सूक्ष्म

अष्टांग योग - विस्तृत (श्लोक 20, 29-31)

अंगअर्थउप-विभाग
1. यमसामाजिक अनुशासनअहिंसा, सत्य, अस्तेय, ब्रह्मचर्य, अपरिग्रह
2. नियमव्यक्तिगत अनुशासनशौच, संतोष, तप, स्वाध्याय, ईश्वर प्रणिधान
3. आसनस्थिर मुद्रापद्मासन, सिद्धासन, स्वस्तिकासन आदि
4. प्राणायामश्वास नियंत्रणपूरक, कुम्भक, रेचक
5. प्रत्याहारइन्द्रियों का संयमविषयों से मन हटाना
6. धारणाएकाग्रताएक बिंदु पर मन लगाना
7. ध्याननिरंतर एकाग्रताधारणा का प्रवाह
8. समाधिपरम लयसविकल्प, निर्विकल्प

षट्कर्म क्रियाएं (श्लोक 40-43)

हठयोग की छह शुद्धि क्रियाएं - शरीर शुद्धि के लिए:
क्रियाविधिलाभ
1. धौतिवस्त्र/जल से पेट सफाईकफ नाश, पाचन शुद्धि
2. बस्तिआंतों की सफाईवात-पित्त-कफ शुद्धि
3. नेतिनासिका सफाईश्वास मार्ग शुद्धि
4. त्राटकएकटक देखनानेत्र शुद्धि, एकाग्रता
5. नौलि ★उदर घूर्णनजठराग्नि प्रदीपन
6. कपालभातितीव्र श्वासमस्तिष्क शुद्धि
★ नौलि (नेउली) का इस स्तोत्र में विशेष उल्लेख है - श्लोक 40, 42।

फलश्रुति - विस्तृत

पाठ विधि (श्लोक 47):
प्रातः, मध्याह्न, सायं - तीनों संध्या में पाठ
त्रिसप्तक (21) बार - प्रत्येक संध्या में
100 बार पाठ से मोक्ष प्राप्ति
पुरश्चरण फल - मंत्र सिद्धि के समान

फल (श्लोक 46):
परमराज्य: उच्च पद प्राप्ति
देवपूज्य: देवताओं द्वारा पूजित
प्रतिष्ठा: सम्मान और यश
शम्भु रूप: शिव तुल्य स्थिति
योग सिद्धि: अष्टांग योग में पारंगत
मोक्ष: अंतिम मुक्ति

FAQ - अक्सर पूछे जाने वाले प्रश्न

1. रुद्रयामल तंत्र क्या है?

प्राचीनतम तांत्रिक ग्रंथ। भैरव-भैरवी संवाद। पूर्व और उत्तर दो भागों में। कौल मार्ग का प्रमुख ग्रंथ। तंत्र शास्त्र का वेद माना जाता है।

2. "षट्चक्रप्रकाशे" का क्या अर्थ है?

षट् = 6, चक्र = ऊर्जा केंद्र, प्रकाश = वर्णन। छह चक्रों (मूलाधार, स्वाधिष्ठान, मणिपूर, अनाहत, विशुद्ध, आज्ञा) का विस्तृत वर्णन।

3. शाकिनी और काली में क्या संबंध है?

स्तोत्र के अनुसार शाकिनी ही काली का सूक्ष्म स्वरूप है। "कालीति जगति ख्याता" - वही जगत में काली नाम से विख्यात।

4. क्या बिना योग साधना पढ़ सकते हैं?

हाँ, भक्तिपूर्वक पाठ लाभकारी है। योग क्रियाएं (नौलि, धौति आदि) अवश्य गुरु मार्गदर्शन में करें।

5. "पञ्चामर" क्या है?

पंच (5) अमर (अमृत तुल्य द्रव्य)। तांत्रिक साधना के विशेष पदार्थ जिनमें औषधीय गुण हैं।

6. "त्रिसप्तक" का क्या अर्थ है?

त्रि (3) × सप्त (7) = 21 बार। तीनों संध्या में 21-21 बार पाठ करने का विधान।

7. कुण्डलिनी जागरण क्या है?

मूलाधार में सुप्त शक्ति का जागृत होकर सुषुम्ना से सहस्रार तक आरोहण। परम आनंद और मोक्ष की अवस्था।