॥ श्री राम षोडशोपचार पूजा ॥ १. पुनः सङ्कल्पम् (Punah Sankalpam) पूर्वोक्त एवं गुण विशेषण विशिष्टायां शुभतिथौ मम सङ्कल्पित मनोवाञ्छाफल सिद्ध्यर्थं इष्टकाम्यार्थसिद्ध्यर्थं पुरुषसूक्त विधानेन श्री रामचन्द्र स्वामि षोडशोपचार पूजां करिष्ये ॥ २. प्राणप्रतिष्ठा (Prana Pratishtha) ओं असुनीते पुनरस्मासु चक्षु: पुन: प्राणमिह नो धेहि भोगम् । ज्योक्पश्येम सूर्यमुच्चरन्त मनुमते मृडया नः स्वस्ति ॥ अमृतं वै प्राणा अमृतमाप: प्राणानेव यथास्थानमुपह्वयते ॥ श्रीरामाऽऽगच्छ भगवन् रघुवीर नृपोत्तम । जानक्या सह राजेन्द्र सुस्थिरो भव सर्वदा ॥ रामचन्द्र महेष्वास रावणान्तक राघव । यावत्पूजां करिष्यामि तावत्त्वं सन्निधो भव ॥ अस्मिन् बिम्बे साङ्गं सायुधं सशक्तिं पत्नीपुत्र परिवार समेत श्री जानकी सहित श्री रामचन्द्र स्वामिनं आवाहयामि स्थापयामि पूजयामि । ३. ध्यानम् (Dhyanam) कालाभोधरकान्तिकान्तमनिशं वीरासनाध्यासितं मुद्रां ज्ञानमयीं दधानमपरं हस्ताम्बुजं जानुनि । सीतां पार्श्वगतां सरोरुहकरां विद्युन्निभां राघवं पश्यन्तं मुकुटाङ्गदादिविविधाकल्पोज्ज्वलाङ्गं भजे ॥ १ ॥ वैदेहीसहितं सुरद्रुमतले हैमे महामण्टपे मध्ये पुष्पकमासने मणिमये वीरासने सुस्थितम् । अग्रे वाचयति प्रभञ्जनसुते तत्त्वं मुनिभ्यः परं व्याख्यान्तं भरतादिभिः परिवृतं रामं भजे श्यामलम् ॥ २ ॥ रक्ताम्भोजदलाभिरामनयनं पीताम्बरालङ्कृतं श्यामाङ्गं द्विभुजं प्रसन्नवदनं श्रीसीतया शोभितम् । कारुण्यामृतसागरं प्रियगणैर्भ्रात्रादिभिर्भावितं वन्दे विष्णुशिवादिसेव्यमनिशं भक्तेष्टसिद्धिप्रदम् ॥ ३ ॥ ओं रां रामाय नमः ध्यायामि । ध्यानम् समर्पयामि ॥ ४. आवाहनम् (Avahanam) सहस्रशीर्षा पुरुषः । सहस्राक्षः सहस्रपात् । स भूमिं विश्वतो वृत्वा । अत्यतिष्ठद्दशाङ्गुलम् । आवाहयामि विश्वेशं जानकीवल्लभं विभुम् । कौसल्यातनयं विष्णुं श्रीरामं प्रकृतेः परम् ॥ ओं रां रामाय नमः आवाहयामि । ५. आसनम् (Asanam) पुरुष एवेदग्ं सर्वम् । यद्भूतं यच्च भव्यम् । उतामृतत्वस्येशानः । यदन्नेनातिरोहति । राजाधिराज राजेन्द्र रामचन्द्र महीपते । रत्नसिंहासनं तुभ्यं दास्यामि स्वीकुरु प्रभो ॥ ओं रां रामाय नमः नवरत्नखचित सुवर्ण सिंहासनं समर्पयामि । ६. पाद्यम् (Padyam) एतावानस्य महिमा । अतो ज्यायाग्श्च पूरुषः । पादोऽस्य विश्वा भूतानि । त्रिपादस्यामृतं दिवि । त्रैलोक्यपावनाऽनन्त नमस्ते रघुनायक । पाद्यं गृहाण राजर्षे नमो राजीवलोचन ॥ ओं रां रामाय नमः पादयो पाद्यं समर्पयामि । ७. अर्घ्यम् (Arghyam) त्रिपादूर्ध्व उदैत्पुरुषः । पादोऽस्येहाऽऽभवात्पुन: । ततो विष्वङ्व्यक्रामत् । साशनानशने अभि । परिपूर्ण परानन्द नमो रामाय वेधसे । गृहाणार्घ्यं मया दत्तं कृष्ण विष्णो जनार्दन ॥ ओं रां रामाय नमः हस्तयोः अर्घ्यं समर्पयामि । ८. आचमनीयम् (Achamaniyam) तस्माद्विराडजायत । विराजो अधि पूरुषः । स जातो अत्यरिच्यत । पश्चाद्भूमिमथो पुरः । नमः सत्याय शुद्धाय नित्याय ज्ञानरूपिणे । गृहाणाचमनं राम सर्वलोकैकनायक ॥ ओं रां रामाय नमः मुखे आचमनीयं समर्पयामि । ९. मधुपर्कम् (Madhuparkam) नमः श्रीवासुदेवाय तत्त्वज्ञानस्वरूपिणे । मधुपर्कं गृहाणेदं जानकीपतये नमः ॥ ओं रां रामाय नमः मधुपर्कं समर्पयामि । १०. स्नानम् (Snanam) यत्पुरुषेण हविषा । देवा यज्ञमतन्वत । वसन्तो अस्यासीदाज्यम् । ग्रीष्म इध्मश्शरद्धविः । ब्रहाण्डोदरमध्यस्थैः तीर्थैश्च रघुनन्दन । स्नापयिष्याम्यहं भक्त्या त्वं प्रसीद जनार्दन ॥ ओं रां रामाय नमः शुद्धोदक स्नानं समर्पयामि । स्नानानन्तरं शुद्ध आचमनीयं समर्पयामि । ११. वस्त्रम् (Vastram) सप्तास्यासन्परिधय: । त्रिः सप्त समिध: कृताः । देवा यद्यज्ञं तन्वानाः । अबध्नन्पुरुषं पशुम् । तप्तकाञ्चनसङ्काशं पीताम्बरमिदं हरे । सङ्गृहाण जगन्नाथ रामचन्द्र नमोऽस्तु ते ॥ ओं रां रामाय नमः वस्त्रयुग्मं समर्पयामि । १२. यज्ञोपवीतम् (Yajnopavitam) तं यज्ञं बर्हिषि प्रौक्षन् । पुरुषं जातमग्रतः । तेन देवा अयजन्त । साध्या ऋषयश्च ये । श्रीरामाऽच्युत देवेश श्रीधराऽनन्त राघव । ब्रह्मसूत्रं चोत्तरीयं गृहाण रघुनन्दन ॥ ओं रां रामाय नमः यज्ञोपवीतं समर्पयामि । १३. गन्धम् (Gandham) तस्माद्यज्ञात्सर्वहुत: । सम्भृतं पृषदाज्यम् । पशूग्स्ताग्श्चक्रे वायव्यान् । आरण्यान्ग्राम्याश्च ये । कुङ्कुमागरु कस्तूरी कर्पूरोन्मिश्रचन्दनम् । तुभ्यं दास्यामि राजेन्द्र श्रीराम स्वीकुरु प्रभो ॥ ओं रां रामाय नमः दिव्य श्री चन्दनं समर्पयामि । १४. आभरणम् (Abharanam) तस्माद्यज्ञात्सर्वहुत: । ऋच: सामानि जज्ञिरे । छन्दाग्ंसि जज्ञिरे तस्मात् । यजुस्तस्मादजायत । किरीटादीनि राजेन्द्र हंसकान्तानि राघव । विभूषणानि धृत्वाद्य शोभस्व सह सीतया ॥ ओं रां रामाय नमः सुवर्णाभरणानि समर्पयामि । १५. अक्षतान् (Akshatan) अक्षतान् कुङ्कुमोपेतान् अक्षय्यफलदायक । अर्पये तव पादाब्जे शालितण्डुल सम्भवान् ॥ ओं रां रामाय नमः अक्षतान् समर्पयामि । १६. पुष्पाणि (Pushpani) तस्मादश्वा अजायन्त । ये के चोभयादतः । गावो ह जज्ञिरे तस्मात् । तस्माज्जाता अजावय: । तुलसी कुन्द मन्दार जाजी पुन्नाग चम्पकैः । कदम्ब करवीरैश्च कुसुमैः शतपत्रकैः ॥ नीलाम्बुजैर्बिल्वपत्रैः पुष्पमाल्यैश्च राघव । पूजयिष्याम्यहं भक्त्या गृहाण त्वं जनार्दन ॥ ओं रां रामाय नमः नानाविध परिमल पत्र पुष्पाणि समर्पयामि । १७. अथ अङ्गपूजा (Anga Puja) ओं श्रीरामचन्द्राय नमः – पादौ पूजयामि । ओं विश्वमूर्तये नमः – गुल्फौ पूजयामि । ओं विश्वरूपाय नमः – जङ्घे पूजयामि । ओं रघूद्वहाय नमः – जानुनी पूजयामि । ओं रावणान्तकाय नमः – ऊरू पूजयामि । ओं लक्ष्मणाग्रजाय नमः – कटिं पूजयामि । ओं पद्मनाभाय नमः – नाभिं पूजयामि । ओं दामोदराय नमः – उदरं पूजयामि । ओं विश्वामित्रप्रियाय नमः – वक्षःस्थलं पूजयामि । ओं सर्वास्त्रधारिणे नमः – बाहून् पूजयामि । ओं परमात्मने नमः – हृदयं पूजयामि । ओं श्रीकण्ठाय नमः – कण्ठं पूजयामि । ओं वाचस्पतये नमः – मुखं पूजयामि । ओं राजीवलोचनाय नमः – नेत्रौ पूजयामि । ओं सीतापतये नमः – ललाटं पूजयामि । ओं ज्ञानगम्याय नमः – शिरः पूजयामि । ओं सर्वात्मने नमः – सर्वाण्यङ्गानि पूजयामि । १८. अथ अष्टोत्तरशतनाम पूजा (Ashtottara Shatanamavali) (यहाँ भगवान श्री राम की अष्टोत्तरशतनाम पूजा करें) * श्री राम अष्टोत्तर शतनामावली ओं रां रामाय नमः अष्टोत्तरशतनाम पूजां समर्पयामि । १९. धूपम् (Dhupam) यत्पुरुषं व्यदधुः । कतिधा व्यकल्पयन् । मुखं किमस्य कौ बाहू । कावूरू पादावुच्येते । वनस्पतिरसोद्भूतो गन्धाढ्यो गन्ध उत्तमः । रामचन्द्र महीपालो धूपोऽयं प्रतिगृह्यताम् ॥ ओं रां रामाय नमः धूपं आघ्रापयामि । २०. दीपम् (Deepam) ब्राह्मणोऽस्य मुखमासीत् । बाहू राजन्य: कृतः । ऊरू तदस्य यद्वैश्य: । पद्भ्याग्ं शूद्रो अजायत । ज्योतिषां पतये तुभ्यं नमो रामाय वेधसे । गृहाण दीपकं चैव त्रैलोक्य तिमिरापहम् ॥ ओं रां रामाय नमः दीपं दर्शयामि । २१. नैवेद्यम् (Naivedyam) चन्द्रमा मनसो जातः । चक्षो: सूर्यो अजायत । मुखादिन्द्रश्चाग्निश्च । प्राणाद्वायुरजायत । इदं दिव्यान्नममृतं रसैः षड्भिः समन्वितम् । रामचन्द्रेश नैवेद्यं सीतेश प्रतिगृह्यताम् ॥ ओं रां रामाय नमः नैवेद्यं समर्पयामि । ओं भूर्भुवस्सुव: । तत्सवितुर्वरेण्यं भर्गो देवस्य धीमहि । धियो यो नः प्रचोदयात् ॥ सत्यं त्वा ऋतेन परिषिञ्चामि । (सायङ्काले – ऋतं त्वा सत्येन परिषिञ्चामि) अमृतमस्तु । अमृतोपस्तरणमसि । ओं प्राणाय स्वाहा । ओं अपानाय स्वाहा । ओं व्यानाय स्वाहा । ओं उदानाय स्वाहा । ओं समानाय स्वाहा । मध्ये मध्ये पानीयं समर्पयामि । अमृतापिधानमसि । उत्तरापोशनं समर्पयामि । हस्तौ प्रक्षालयामि । पादौ प्रक्षालयामि । शुद्धाचमनीयं समर्पयामि ॥ २२. ताम्बूलम् (Tambulam) नाभ्या आसीदन्तरिक्षम् । शीर्ष्णो द्यौः समवर्तत । पद्भ्यां भूमिर्दिश: श्रोत्रात् । तथा लोकाग्ं अकल्पयन् । नागवल्लीदलैर्युक्तं पूगीफलसमन्वितम् । ताम्बूलं गृह्यतां राम कर्पूरादिसमन्वितम् ॥ ओं रां रामाय नमः ताम्बूलं समर्पयामि । २३. नीराजनम् (Nirajanam) वेदाहमेतं पुरुषं महान्तम् । आदित्यवर्णं तमसस्तु पारे । सर्वाणि रूपाणि विचित्य धीर: । नामानि कृत्वाऽभिवदन् यदास्ते । मङ्गलं कोसलेन्द्राय महनीय गुणात्मने । चक्रवर्ति तनूजाय सार्वभौमाय मङ्गलम् ॥ मङ्गलार्थं महीपाल नीराजनमिदं हरे । सङ्गृहाण जगन्नाथ रामचन्द्र नमोऽस्तु ते ॥ ओं रां रामाय नमः कर्पूर नीराजनं समर्पयामि । नीराजनानन्तरं शुद्धाचमनीयं समर्पयामि । नमस्करोमि । २४. मन्त्रपुष्पम् (Mantra Pushpam) धाता पुरस्ताद्यमुदाजहार । शक्रः प्रविद्वान्प्रदिशश्चतस्रः । तमेवं विद्वानमृत इह भवति । नान्यः पन्था अयनाय विद्यते । सर्वलोकशरण्याय रामचन्द्राय वेधसे । ब्रह्मानन्दैकरूपाय सीतायाः पतये नमः ॥ ओं रां रामाय नमः मन्त्रपुष्पं समर्पयामि । २५. आत्मप्रदक्षिण नमस्कारम् (Pradakshina) यानि कानि च पापानि जन्मान्तरकृतानि च । तानि तानि प्रणश्यन्ति प्रदक्षिण पदे पदे । पापोऽहं पापकर्माऽहं पापात्मा पापसम्भव । त्राहि मां कृपया देव शरणागतवत्सल । अन्यथा शरणं नास्ति त्वमेव शरणं मम । तस्मात्कारुण्य भावेन रक्ष रक्ष जनार्दन ॥ ओं रां रामाय नमः आत्मप्रदक्षिण नमस्कारान् समर्पयामि । २६. सर्वोपचाराः (Sarvupachara) ओं रां रामाय नमः छत्रं आच्छादयामि । ओं रां रामाय नमः चामरैर्वीजयामि । ओं रां रामाय नमः नृत्यं दर्शयामि । ओं रां रामाय नमः गीतं श्रावयामि । ओं रां रामाय नमः आन्दोलिकान्नारोहयामि । ओं रां रामाय नमः अश्वानारोहयामि । ओं रां रामाय नमः गजानारोहयामि । ओं रां रामाय नमः समस्त राजोपचारान् देवोपचारान् समर्पयामि । २७. प्रार्थना (Prarthana) श्रीरामचन्द्र रघुपुङ्गव राजवर्य राजेन्द्र राम रघुनायक राघवेश । राजाधिराज रघुनन्दन रामचन्द्र दासोऽहमद्य भवतः शरणागतोऽस्मि ॥ श्रीराम राम रघुनन्दन राम राम । श्रीराम राम भरताग्रज राम राम । श्रीराम राम रणकर्कश राम राम । श्रीराम राम शरणं भव राम राम ॥ श्रीरामचन्द्र चरणौ मनसा स्मरामि । श्रीरामचन्द्र चरणौ वचसा गृणामि । श्रीरामचन्द्र चरणौ शिरसा नमामि । श्रीरामचन्द्र चरणौ शरणं प्रपद्ये ॥ २८. क्षमा प्रार्थना (Kshama Prarthana) अपराध सहस्राणि क्रियन्तेऽहर्निशं मया । दासोऽयमिति मां मत्वा क्षमस्व पुरुषोत्तमा । आवाहनं न जानामि न जानामि विसर्जनम् । पूजाविधिं न जानामि क्षमस्व पुरुषोत्तमा । मन्त्रहीनं क्रियाहीनं भक्तिहीनं जनार्दना । यत्पूजितं मया देव परिपूर्णं तदस्तुते । अनया पुरुषसूक्त विधान पूर्वक ध्यान आवाहनादि षोडशोपचार पूजया भगवान् सर्वात्मकः श्री जानकी सहित श्री रामचन्द्र स्वामि सुप्रीता सुप्रसन्ना वरदा भवन्तु ॥ २९. तीर्थप्रसाद ग्रहणम् (Tirtha Prasada) अकालमृत्यहरणं सर्वव्याधिनिवारणम् । समस्तपापक्षयकरं श्री रामचन्द्र पादोदकं पावनं शुभम् ॥ ओं रां रामाय नमः प्रसादं शिरसा गृह्णामि । ओं शान्तिः शान्तिः शान्तिः ।