॥ श्री कृष्ण षोडशोपचार पूजा विधानम् ॥ पुनः सङ्कल्पम् (Punah Sankalpam) पूर्वोक्त एवं गुण विशेषण विशिष्टायां शुभ तिथौ मम मनोवाञ्छित फलावाप्त्यर्थं ब्रह्मज्ञान सिद्ध्यर्थं श्रीकृष्ण परब्रह्म पूजां करिष्ये ॥ १. ध्यानम् (Dhyanam) कस्तूरीतिलकं ललाटफलके वक्षःस्थले कौस्तुभं नासाग्रे वरमौक्तिकं करतले वेणुं करे कङ्कणम् । सर्वाङ्गे हरिचन्दनं च कलयन् कण्ठे च मुक्तावलिं गोपस्त्रीपरिवेष्टितो विजयते गोपालचूडामणिः ॥ ध्यायामि बालकं कृष्णं मात्रङ्के स्तन्यपायिनम् । श्रीवत्सवक्षसं कान्तं नीलोत्पलदलच्छविम् ॥ ओं श्रीकृष्ण परब्रह्मणे नमः ध्यायामि । २. आवाहनम् (Avahanam) सहस्रशीर्षा पुरुषः । सहस्राक्षः सहस्रपात् । स भूमिं विश्वतो वृत्वा । अत्यतिष्ठद्दशाङ्गुलम् ॥ आवाहयामि देवेशं श्रीपतिं श्रीधरं हरिम् । बालरूपधरं विष्णुं सच्चिदानन्दविग्रहम् ॥ ओं श्रीकृष्ण परब्रह्मणे नमः आवाहयामि । ३. आसनम् (Asanam) पुरुष एवेदग्ं सर्वम् । यद्भूतं यच्च भव्यम् । उतामृतत्वस्येशानः । यदन्नेनातिरोहति ॥ दामोदर नमस्तेऽस्तु देवकीगर्भसम्भव । रत्नसिंहासनं चारु गृह्यतां गोकुलप्रिय ॥ ओं श्रीकृष्ण परब्रह्मणे नमः नवरत्नखचित सुवर्ण सिंहासनं समर्पयामि । ४. पाद्यम् (Padyam) एतावानस्य महिमा । अतो ज्यायाग्श्च पूरुषः । पादोऽस्य विश्वा भूतानि । त्रिपादस्यामृतं दिवि ॥ पुष्पाक्षत समायुक्तं पुरुषोत्तम पूर्वज । पाद्यं गृहाण देवेश पूर्णरूप नमोऽस्तु ते ॥ ओं श्रीकृष्ण परब्रह्मणे नमः पादयो पाद्यं समर्पयामि । ५. अर्घ्यम् (Arghyam) त्रिपादूर्ध्व उदैत्पुरुषः । पादोऽस्येहाऽऽभवात्पुनः । ततो विष्वङ्व्यक्रामत् । साशनानशने अभि ॥ गन्धपुष्पाक्षतोपेतं फलेन च समन्वितम् । अर्घ्यं गृहाण भगवन् वसुदेव प्रियात्मज ॥ ओं श्रीकृष्ण परब्रह्मणे नमः हस्तयोः अर्घ्यं समर्पयामि । ६. आचमनीयम् (Achamaniyam) तस्माद्विराडजायत । विराजो अधि पूरुषः । स जातो अत्यरिच्यत । पश्चाद्भूमिमथो पुरः ॥ नानानदी समानीतं सुवर्णकलशस्थितम् । गृहाणाचमनीयं च विमलं जलमच्युत ॥ ओं श्रीकृष्ण परब्रह्मणे नमः मुखे आचमनीयं समर्पयामि । ७. मधुपर्कम् (Madhuparkam) मधुदध्याज्यसम्युक्तं महनीय गुणार्णव । मधुसूदन देवेश मधुपर्कं गृहाण मे ॥ ओं श्रीकृष्ण परब्रह्मणे नमः मधुपर्कं समर्पयामि । ८. पञ्चामृत स्नानम् (Panchamrita Snanam) पञ्चामृतस्नानमिदं पयोदधि घृतं मधु । शर्करामपि गोविन्द शकटासुरभञ्जन ॥ ओं श्रीकृष्ण परब्रह्मणे नमः पञ्चामृतस्नानं समर्पयामि । ९. स्नानम् (Snanam) यत्पुरुपेण हविषा । देवा यज्ञमतन्वत । वसन्तो अस्यासीदाज्यम् । ग्रीष्म इध्मश्शरद्धविः ॥ गङ्गा गोदावरी कृष्णा यमुनाभ्यः समाहृतम् । सलिलं विमलं देव स्नानार्थं प्रतिगृह्यताम् ॥ ओं श्रीकृष्ण परब्रह्मणे नमः शुद्धोदक स्नानं समर्पयामि । स्नानानन्तरं शुद्ध आचमनीयं समर्पयामि । १०. वस्त्रम् (Vastram) सप्तास्यासन्परिधयः । त्रिः सप्त समिधः कृताः । देवा यद्यज्ञं तन्वानाः । अबध्नन्पुरुषं पशुम् ॥ पीताम्बरयुगं देव गृहाण सुमनोहरम् । देहि मे सकलानर्थान् देवकी प्रियनन्दन ॥ ओं श्रीकृष्ण परब्रह्मणे नमः वस्त्रयुग्मं समर्पयामि । ११. यज्ञोपवीतम् (Yajnopavitam) तं यज्ञं बर्हिषि प्रौक्षन् । पुरुषं जातमग्रतः । तेन देवा अयजन्त । साध्या ऋषयश्च ये ॥ उपवीतं गृहाणेदं काञ्चनं कमलापते । पवित्रं कुरु मां देव नमः परमपूरुष ॥ ओं श्रीकृष्ण परब्रह्मणे नमः यज्ञोपवीतं समर्पयामि । १२. गन्धम् (Gandham) तस्माद्यज्ञात्सर्वहुतः । सम्भृतं पृषदाज्यम् । पशूग्स्ताग्श्चक्रे वायव्यान् । आरण्यान्ग्राश्याश्च ये ॥ गन्धं कुङ्कुमकस्तूरी घनसारसमन्वितम् । गृहाण ते नमो देव कुब्जानुग्रहकारिणे ॥ ओं श्रीकृष्ण परब्रह्मणे नमः गन्धं समर्पयामि । १३. आभरणम् (Abharanam) तस्माद्यज्ञात्सर्वहुतः । ऋचः सामानि जज्ञिरे । छन्दांसि जज्ञिरे तस्मात् । यजुस्तस्मादजायत ॥ हारनूपुरकेयूर किङ्किणीदामपूर्वकम् । गृहाणाभरणं सर्वं शरणागतवत्सल ॥ ओं श्रीकृष्ण परब्रह्मणे नमः आभरणानि समर्पयामि । १४. अक्षतान् (Akshatan) अक्षतान् धवलान् दिव्यान् मुक्ताफल समप्रभान् । वासुदेव गृहाण त्वं नमस्ते भक्तवत्सल ॥ ओं श्रीकृष्ण परब्रह्मणे नमः अक्षतान् समर्पयामि । १५. पुष्पाणि (Pushpani) तस्मादश्वा अजायन्त । ये के चोभयादतः । गावो ह जज्ञिरे तस्मात् । तस्माज्जाता अजावयः ॥ जाजी चम्पक पुन्नाग केतकी मल्लिकादिभिः । करवीरैः पारिजातैः पूजयामि रमापतिम् ॥ ओं श्रीकृष्ण परब्रह्मणे नमः नानाविध परिमल पत्र पुष्पाणि समर्पयामि । १६. अथाङ्ग पूजा (Anga Puja) ओं अच्युताय नमः – पादौ पूजयामि । ओं गोपालाय नमः – गुल्फौ पूजयामि । ओं जन्महीनाय नमः – जानुनी पूजयामि । ओं पूतनावैरिणे नमः – ऊरू पूजयामि । ओं शकटासुरभञ्जनाय नमः – कटिं पूजयामि । ओं नवनीतप्रियाय नमः – नाभिं पूजयामि । ओं उत्तालतालभेत्रे नमः – उदरं पूजयामि । ओं वनमालिने नमः – वक्षःस्थलं पूजयामि । ओं चतुर्भुजाय नमः – हस्तान् पूजयामि । ओं कंसारये नमः – कण्ठं पूजयामि । ओं मथुरानाथाय नमः – मुखं पूजयामि । ओं कुचेलसम्पत्प्रदाय नमः – कपोलौ पूजयामि । ओं कञ्जलोचनाय नमः – नेत्रे पूजयामि । ओं करुणानिधये नमः – कर्णौ पूजयामि । ओं ललिताकृतये नमः – ललाटं पूजयामि । ओं शुकसंस्तुताय नमः – शिरः पूजयामि । ओं सर्वेश्वराय नमः – सर्वाण्यङ्गानि पूजयामि । १७. अथ अष्टोत्तरशतनाम पूजा (Ashtottara Shatanamavali) १८. धूपम् (Dhupam) यत्पुरुषं व्यदधुः । कतिधा व्यकल्पयन् । मुखं किमस्य कौ बाहू । कावूरू पादावुच्येते ॥ वनस्पत्युद्भवो दिव्यो गन्धाढ्यो गन्ध उत्तम । बालकृष्ण महीपालो धूपोऽयं प्रतिगृह्यताम् ॥ ओं श्रीकृष्ण परब्रह्मणे नमः धूपं आघ्रापयामि । १९. दीपम् (Deepam) ब्राह्मणोऽस्य मुखमासीत् । बाहू राजन्यः कृतः । ऊरू तदस्य यद्वैश्यः । पद्भ्यां शूद्रो अजायत ॥ साज्यं त्रिवर्तिसम्युक्तं वह्निना योजितं मया । गृहाण मङ्गलं दीपं त्रैलोक्य तिमिरापहम् ॥ ओं श्रीकृष्ण परब्रह्मणे नमः दीपं समर्पयामि । २०. नैवेद्यम् (Naivedyam) चन्द्रमा मनसो जातः । चक्षोः सूर्यो अजायत । मुखादिन्द्रश्चाग्निश्च । प्राणाद्वायुरजायत ॥ नैवेद्यं गृह्यतां देव भक्तिं मे अचलां कुरु । ईप्सितं मे वरं देहि इहत्र च परां गतिम् ॥ ओं श्रीकृष्ण परब्रह्मणे नमः नैवेद्यं समर्पयामि । ओं भूर्भुवः सुवः । तत्सवितुर्वरेण्यं भर्गो देवस्य धीमहि । धियो यो नः प्रचोदयात् ॥ सत्यं त्वा ऋतेन परिषिञ्चामि । (सायङ्काले – ऋतं त्वा सत्येन परिषिञ्चामि) अमृतमस्तु । अमृतोपस्तरणमसि । ओं प्राणाय स्वाहा । ओं अपानाय स्वाहा । ओं व्यानाय स्वाहा । ओं उदानाय स्वाहा । ओं समानाय स्वाहा । मध्ये मध्ये पानीयं समर्पयामि । अमृतापिधानमसि । उत्तरापोशनं समर्पयामि । हस्तौ प्रक्षालयामि । पादौ प्रक्षालयामि । शुद्धाचमनीयं समर्पयामि । २१. ताम्बूलम् (Tambulam) नाभ्या आसीदन्तरिक्षम् । शीर्ष्णो द्यौः समवर्तत । पद्भ्यां भूमिर्दिशः श्रोत्रात् । तथा लोकाग्ं अकल्पयन् ॥ पूगीफलं सताम्बूलं नागवल्लीदलैर्युतम् । एला लवङ्ग सम्युक्तं ताम्बूलं प्रतिगृह्यताम् ॥ ओं श्रीकृष्ण परब्रह्मणे नमः ताम्बूलं समर्पयामि । २२. नीराजनम् (Nirajanam) वेदाहमेतं पुरुषं महान्तम् । आदित्यवर्णं तमसस्तु पारे । सर्वाणि रूपाणि विचित्य धीरः । नामानि कृत्वाऽभिवदन्यदास्ते ॥ ओं श्रीकृष्ण परब्रह्मणे नमः कर्पूर नीराजनं समर्पयामि । नीराजनानन्तरं शुद्धाचमनीयं समर्पयामि । नमस्करोमि । २३. मन्त्रपुष्पम् (Mantra Pushpam) धाता पुरस्ताद्यमुदाजहार । शक्रः प्रविद्वान्प्रदिशश्चतस्रः । तमेवं विद्वानमृत इह भवति । नान्यः पन्था अयनाय विद्यते ॥ ओं श्रीकृष्ण परब्रह्मणे नमः सुवर्ण दिव्य मन्त्रपुष्पं समर्पयामि । २४. आत्मप्रदक्षिण नमस्कारम् (Atma Pradakshina) यानिकानि च पापानि जन्मान्तरकृतानि च । तानि तानि प्रणश्यन्ति प्रदक्षिण पदे पदे ॥ पापोऽहं पापकर्माऽहं पापात्मा पापसम्भव । त्राहिमां कृपया देव शरणागतवत्सला ॥ अन्यथा शरणं नास्ति त्वमेव शरणं मम । तस्मात्कारुण्य भावेन रक्ष रक्ष जनार्दन ॥ ओं श्रीकृष्ण परब्रह्मणे नमः आत्मप्रदक्षिण नमस्कारान् समर्पयामि । २५. साष्टाङ्ग नमस्कारम् (Sashtanga Namaskaram) उरसा शिरसा दृष्ट्या मनसा वचसा तथा । पद्भ्यां कराभ्यां कर्णाभ्यां प्रणामोष्टाङ्गमुच्यते ॥ ओं श्रीकृष्ण परब्रह्मणे नमः साष्टाङ्ग नमस्कारान् समर्पयामि । २६. सर्वोपचाराः (Sarvopachara) ओं श्रीकृष्ण परब्रह्मणे नमः छत्रं आच्छादयामि । ओं श्रीकृष्ण परब्रह्मणे नमः चामरैर्वीजयामि । ओं श्रीकृष्ण परब्रह्मणे नमः नृत्यं दर्शयामि । ओं श्रीकृष्ण परब्रह्मणे नमः गीतं श्रावयामि । ओं श्रीकृष्ण परब्रह्मणे नमः आन्दोलिकान्नारोहयामि । ओं श्रीकृष्ण परब्रह्मणे नमः अश्वानारोहयामि । ओं श्रीकृष्ण परब्रह्मणे नमः गजानारोहयामि । समस्त राजोपचारान् देवोपचारान् समर्पयामि । २७. प्रार्थना (Prarthana) नमो ब्रह्मण्य देवाय गोब्राह्मणहिताय च । जगद्धिताय कृष्णाय गोविन्दाय नमो नमः ॥ कृष्णाय वासुदेवाय हरये परमात्मने । प्रणतक्लेशनाशाय गोविन्दाय नमो नमः ॥ नमस्तुभ्यं जगन्नाथ देवकीतनय प्रभो । वसुदेवसुताऽनन्त यशोदानन्दवर्धन ॥ गोविन्द गोकुलाधार गोपीकान्त गुणार्णव । पाहि मां पद्मनयन पतितं भवसागरे ॥ ओं श्रीकृष्ण परब्रह्मणे नमः प्रार्थना नमस्कारान् समर्पयामि । २८. क्षमा प्रार्थन (Kshama Prarthana) अपराध सहस्राणि क्रियन्तेऽहर्निशं मया । दासोऽयमिति मां मत्वा क्षमस्व पुरुषोत्तम ॥ आवाहनं न जानामि न जानामि विसर्जनम् । पूजाविधिं न जानामि क्षमस्व पुरुषोत्तम ॥ मन्त्रहीनं क्रियाहीनं भक्तिहीनं महेश्वर । यत्पूजितं मया देव परिपूर्णं तदस्तु ते ॥ अनया पुरुषसूक्त विधान पूर्वक ध्यान आवाहनादि षोडशोपचार पूजया भगवान् सर्वात्मकः श्री कृष्ण परमात्मा सुप्रीता सुप्रसन्ना वरदा भवन्तु ॥ २९. तीर्थप्रसाद ग्रहणम् (Tirtha Prasada) अकालमृत्यहरणं सर्वव्याधिनिवारणम् । समस्तपापक्षयकरं श्री बालकृष्ण पादोदकं पावनं शुभम् ॥ ओं श्रीकृष्ण परब्रह्मणे नमः प्रसादं शिरसा गृह्णामि । ओं शान्तिः शान्तिः शान्तिः ।