Logoपवित्र ग्रंथ

Sri Turiya Shodashi Trailokya Vijaya Kavacham – श्री तुरीया षोडशी त्रैलोक्य विजय कवचम्

Sri Turiya Shodashi Trailokya Vijaya Kavacham – श्री तुरीया षोडशी त्रैलोक्य विजय कवचम्
॥ श्रीमहात्रिपुरसुन्दर्यै नमः ॥ ॥ पूर्वपीठिका ॥ कैलासशिखरे रम्ये देवदेवं जगद्गुरुम् । शङ्करं परिपप्रच्छ कुमारः शिखिवाहनः ॥ १॥ ॥ श्रीस्कन्द उवाच ॥ जनक श्रीगुरो देव पुत्रवात्सल्यवर्धन! । कवचं षोडशाक्षर्या वद मे परमेश्वर!॥ २॥ ॥ श्रीईश्वर उवच ॥ श‍ृणु पुत्र महाभाग! कवचं मन्त्रविग्रहम् । गोप्याद्गोप्यतरं गोप्यं गुह्याद्गुह्यतरं महत् ॥ ३॥ तव स्नेहात् प्रवक्ष्यामि नाख्यातं यस्य कस्यचित् । ब्रह्मेशविष्णुशक्रेभ्यो मया न कथितं पुरा ॥ ४॥ देवाग्रे नैव दैत्याग्रे न शौनकगुणाग्रके । तव भक्त्या तु कवचं गोप्यं कर्तुं न शक्यते ॥ ५॥ एकादशमहाविद्या सवर्णा सद्गुणान्विता । सर्वशक्तिप्रधाना हि कवचं मन्मुखोदितम् ॥ ६॥ गणेशश्च रविर्विष्णुः शिवशक्तिश्च भैरवः । पञ्चतत्त्वादिसर्वेषां वर्मावर्तेन तुष्यताम् ॥ ७॥ ऊर्ध्वाम्नायं महामन्त्रं कवचं निर्मितं मया । त्रैलोक्यविजयं दिव्यं तुरीयं कवचं शुभम् ॥ ८॥ ॥ श्रीस्कन्द उवाच ॥ कवचं परमं देव्याः श्रोतुमिच्छाम्यऽहं प्रभो । यत्सूचितं त्वया पूर्व धर्मकामार्थमोक्षदम् ॥ ९॥ तद्विनाऽऽराधनं नास्ति जपं ध्यानादि कर्मणि । तस्याश्च कवचं यस्मात् तस्मात् तद्वद मे प्रभो ॥ १०॥ ॥ श्रीईश्वर उवाच ॥ श‍ृणु पुत्र महाप्राज्ञ ! रहस्यातिरहस्यकम् । तुरीयं कवचं दिव्यं सर्वमन्त्रमयं शुभम् ॥ ११॥ पूजान्ते तु जपात्पूर्वं कवचं समुदीरयेत् । ॥ विनियोगः ॥ अस्य श्रीकवचस्यास्य ऋषिरानन्दभैरवः ॥ १२॥ श्रीविद्या देवताश्छन्दो गायत्रीरुचिवृत्तिकम् । रमाबीजं पराशक्तिः वाग्भवं कीलकं स्मृतम् ॥ १३॥ मम सर्वार्थसिद्धयर्थे जपे तु विनियोगतः । ॥ करन्यासः ॥ अङ्गुष्ठाग्रे वाग्भवं च हृल्लेखां तर्जनी न्यसेत् ॥ १४॥ लक्ष्मीबीजं मध्यमायामङ्गिराऽनामिका तथा । पराबीजं कनिष्ठायां लक्ष्मीं करतले न्यसेत् ॥ १५॥ ॥ षडङ्गन्यासः ॥ हृदये वाग्भवं न्यस्यात् परां शिरसि च न्यसेत् । लक्ष्मीबीजं शिखायां च कवचे वाग्भवं न्यसेत् ॥ १६॥ हृल्लेखां नेत्रयोर्न्यस्यादस्त्रं तु कमलां न्यसेत् । ॥ दिग्बन्धनम् ॥ भूर्भुवः स्वरिति मनुना दिग्बन्धनमाचरेत् ॥ १७॥ ध्यानं तस्य प्रवक्ष्यामि धर्मकामार्थमोक्षदम् । न्यासध्यानादिकं सर्वं कृत्वा तु कवचं पठेत् ॥ १८॥ ॥ ध्यानम् ॥ क्षीरसागरमध्यस्थे रत्नद्वीपे मनोहरे । रत्नसिंहासने दिव्ये तत्र देवीं विचिन्तयेत् ॥ १९॥ कोटिसूर्यप्रतीकाशां चन्द्रकोटिनिभाननाम् । दाडिमीपुष्पसङ्काशां कुङ्कुमोदरसन्निभाम् ॥ २०॥ जपाकुसुमसङ्काशां त्रिनेत्रां च चतुर्भुजाम् । पाशाङ्कुशधरां रम्यामिक्षुचापशरान्विताम् ॥ २१॥ कर्पूरशकलोन्मिश्रताम्बूलपूरिताननाम् । सर्वश‍ृङ्गार वेषाढ्यां सर्वावयवशोभिनीम् ॥ २२॥ सर्वायुधसमायुक्तां प्रसन्नवदने क्षणाम् । सपरिवारसावरणां सर्वोपचारार्चिताम् ॥ २३॥ एवं ध्यायेत् ततो वीर ! कवचं सर्वकामदम् । आवर्तयेत् स्वदेहे तु सर्वरक्षाकरं शुभम् ॥ २४॥ ॥ अथ कवचपाठः ॥ शिखायां मे "ह्सौः" "पातु" "स्हौ" मे पातु ब्रह्मरन्ध्रके । सर्वदा "ह्लौं" च मां पातु वामदक्षिणभागयोः ॥ १॥ "ऐं ह्रीं श्रीं" सर्वदा पातु षोडशी सुन्दरी परा । "श्रीं ह्रीं क्लीं" सर्वदा पातु "ऐं सौं ॐ" पातु मे सदा ॥ २॥ "ह्रीं श्रीं ऐं" पातु सर्वत्र "क्नौं रं लं ह्रीं" सदा मम । "क्लीं हसकहलह्रीं" मे पातु सदा "सौः क्लीं" मम ॥ ३॥ "सौः ऐं क्लीं ह्रीं" श्रिया पातु सबीजा षोडशाक्षरी । आपादमस्तकं पातु महात्रिपुरसुन्दरी ॥ ४॥ श्रीजयन्ती मस्तके मां पातु नित्यं विभूतये । "ह्रीं" मङ्गला सदा नेत्रे पातु सर्वार्थसिद्धये ॥ ५॥ "क्लीं" कालिका कर्णयुग्मं पातु सर्वशुभावहा । "ऐं" भारती घ्राणयुग्मं पातु सर्वजयाप्तये ॥ ६॥ "सौः" कराली मुखं पातु सर्वलोकवशाप्तये । "ऐं" शारदा सदा वाचं पातु साहित्यसिद्धये ॥ ७॥ "ॐ" कपालिनी मे कर्णौ पातु सद्गानसिद्धये । "ह्रीं" दुर्गा सहिता पातु स्कन्धदेशौ सदा मम ॥ ८॥ "श्रीं" क्षमसहिता पातु हृदयं मम सर्वदा । "ककार"सहिता धात्री पार्श्वयुग्मं सदाऽवतु ॥ ९॥ "एकार"सहिता स्वाहा पातु मे जठरं सदा । "ईकार"सहिता नाभिं स्वधा मां सर्वदाऽवतु ॥ १०॥ "लकार"सहिता ब्राह्मी पृष्ठदेशं सदाऽवतु । "ह्रीङ्कार"सहमाहेशी कटिं पातु सदा मम ॥ ११॥ "हकार"सहिता गुह्यं कौमारी पातु सर्वदा । "सकार"सहिता पातु वैष्णवी गुददेशकम् ॥ १२॥ "ककार"युक्तावाराही ह्यूरुयुग्मं सदाऽवतु । "हकार"सहिता जानुयुग्मं माहेन्द्री मेऽवतु ॥ १३॥ "लकार"युक्ता चामुण्डा जङ्घायुग्मं सदाऽवतु । "ह्रीङ्कार"सहिता गुल्फयुग्मं लक्ष्मीः सदाऽवतु ॥ १४॥ "सकार"युक्ता मे पादयुग्मेऽव्यात् शिवदूतिका । "ककार"सहिता प्राच्यां चण्डा रक्षतु सर्वदा ॥ १५॥ "लकार"सहिताऽऽग्नेयां प्रचण्डा सर्वदाऽवतु । "ह्रीङ्कार"सहिता पातु दक्षिणे चण्डनायिका ॥ १६॥ "सौःकार"सहिता चण्डवेगिनी नैरृतेऽवतु । "ऐङ्कार"संयुता चण्डप्रकाशा पातु पश्चिमे ॥ १७॥ "क्लीङ्कार"सहिता पातु चण्डिका वायुगोचरे । "ह्रीङ्कार"सहिता पातु चामुण्डा चोत्तरे मम ॥ १८॥ "श्रीङ्कार"सहिता रौद्री पायादैशान्यके मम । "ऊर्ध्वं" ब्रह्माणी मे रक्षेत् षोडशीसह सर्वदा ॥ १९॥ अधस्ताद्वैष्णवी रक्षेत् पुनः षोडशीसंयुता । सर्वाङ्गं सर्वदा पातु सहिता भुवनेश्वरी ॥ २०॥ जले दावानलेऽरण्ये महोत्पाते च सागरे । दिवारात्रौ च मे रक्षेद् देवी तारत्रयी मम ॥ २१॥ ॥ फलश्रुति ॥ इदं तुरीयासहितं षोडशाक्षरिकात्मकम् । अभेद्यं कवचं त्वेदं मन्त्रबीजसमन्वितम् ॥ १॥ योगिनीचक्रसहितं तव प्रीत्या प्रकाशितम् । धारयस्व मया दत्तं गोपनीयं सुपुत्रक ॥ २॥ न पुत्राय न शिष्याय बन्धुभ्यो न प्रकाशयेत् । इदं त्रिपुरसुन्दर्यास्तुरीयं कवचं शुभम् ॥ ३॥ गोपनीयं प्रयत्नेन मन्त्रवर्णक्रमोदितम् । प्रातरारभ्य सायान्तं कर्मवेदान्तमोक्तिकम् ॥ ४॥ तत्फलं समवाप्नोति तुरीयकवचव्रतम् । दशधा मातृकान्यासं लघुषोढा ततः परम् ॥ ५॥ शक्तिन्यासं महाषोढां कृत्वा बाह्यान्तरं न्यसेत् । श्रीविद्यायां महान्यासं क्रमात् सावर्णतां व्रजेत् ॥ ६॥ पूजान्ते यत्फलं प्राप्तं तत्फलं कवचव्रते । सवत्सां दुग्धसहितां साधकः कामधेनुवत् ॥ ७॥ त्रैलोक्यविजयायेदं कवचं परमाद्भुतम् । यथा चिन्तामणौ पुत्र ! मनसा परिकल्पिते ॥ ८॥ तत्सर्वं लभते शीघ्रं मम वाक्यान्न संशयः । सायुरारोग्यमैश्वर्यं सदा सम्पत्प्रवर्धनम् ॥ ९॥ कवचस्य प्रभावेण त्रैलोक्यविजयी भवेत् । अदीक्षिताय न देयं श्रद्धाविरहितात्मने ॥ १०॥ नाख्येयं यस्य कस्यापि कृतघ्नायाततायिने । शान्ताय गुरुभक्ताय देयं शुद्धाय साधने ॥ ११॥ अज्ञात्वा कवचं चेदं यो जपेत् परदेवताम् । सिद्धिर्न जायते वत्स ! कल्पकोटिशतैरपि ॥ १२॥ स एव च गुरु साक्षात् कवचं यस्तु पुत्रक । त्रिसन्ध्यं च पठेन्नित्यमिदं कवचमुत्तमम् ॥ १३॥ निशार्धे जपकाले वा प्रत्यहं यन्त्रमग्रतः । जगद्वश्यं भवेच्छीघ्रं नात्र कार्या विचारणा ॥ १४॥ सप्तकोटिमहामन्त्राः सवर्णाः सगुणान्विताः । सर्वे प्रसन्नतां यान्ति सत्यं सत्यं न संशयः ॥ १५॥ इति ते कथितं दिव्यं सगुणे भजनक्रमम् । निर्गुणं परमं वक्ष्ये तुरीयं कवचं श‍ृणु ॥ १६॥ कवचस्यास्य माहात्म्यं वर्णितुं नैव शक्यते । मूलादिब्रह्मरन्ध्रान्तं श्रीचक्रं समुदीरयेत् ॥ १७॥ देहमध्ये च सर्वस्वं श्रीचक्रं चिन्तयेत् सुत । पञ्चविंशतितत्त्वं च अतलं वितलं तथा ॥ १८॥ सुतलं च तलातलं महातलं च पञ्चमम् । रसातलं षष्ठं वक्ष्ये सप्तमं पाताललोकम् ॥ १९॥ भूर्भुवः स्वर्लोकमतो महल्लोकजनस्तथा । तपश्च सत्यलोकश्च भुवनानि चतुर्दश ॥ २०॥ सर्वं श्रीभुवनं चैव निराकारं विचिन्तयेत् । मानसे पूजयेत् ध्यायेज्ज्योतिरूपं सुचिन्मयम् । कवचं प्रजपेद् वत्स ! राजराजेश्वरो भवेत् ॥ २१॥ इति परमरहस्यं सर्वमन्त्रार्थसारं भजति परमभक्त्या निश्चलं निर्मलत्वम् । विलसित भुवि मध्ये पुत्रपौत्राभिवृध्दिं धनसकलसमृध्दिं भोगमोक्षप्रदं च ॥ २२॥ ॥ इति श्रीचूडामणौ श्रीशिवस्कन्दसंवादे त्रैलोक्यविजयं नाम श्रीतुरीयाषोडशी श्रीराजराजेश्वरी महात्रिपुरसुन्दरीकवचं सम्पूर्णम् ॥

श्री तुरीया षोडशी त्रैलोक्य विजय कवचम् — परिचय एवं रहस्य (Introduction)

श्री तुरीया षोडशी त्रैलोक्य विजय कवचम् दश महाविद्याओं में तृतीय विद्या माँ त्रिपुरसुन्दरी (षोडशी) का एक अत्यंत दुर्लभ, गोपनीय और अमोघ तांत्रिक कवच है। यह कवच श्रीचूडामणि तंत्र के अंतर्गत भगवान शिव और उनके पुत्र कुमार कार्तिकेय (स्कन्द) के मध्य हुए एक अत्यंत पवित्र संवाद के रूप में प्रकट हुआ है।

'तुरीया' और 'त्रैलोक्य विजय' का अर्थ: 'तुरीया' का अर्थ है चेतना की चौथी अवस्था (जाग्रत, स्वप्न और सुषुप्ति से परे), जो परब्रह्म की शुद्ध अवस्था है। माँ षोडशी इसी तुरीया अवस्था की अधिष्ठात्री हैं। 'त्रैलोक्य विजय' का तात्पर्य तीनों लोकों (स्वर्ग, पृथ्वी, और पाताल) पर विजय और पूर्ण नियंत्रण से है। यह कवच साधक को भौतिक और आध्यात्मिक दोनों जगतों का विजेता बनाता है।

रचना संदर्भ: श्लोक 3 से 5 में भगवान शिव कार्तिकेय से कहते हैं कि यह कवच इतना गोपनीय है कि मैंने इसे ब्रह्मा, विष्णु या इंद्र को भी नहीं बताया है। यह ऊर्ध्वाम्नाय (तंत्र की सबसे उच्च परंपरा) का महामंत्र है जो केवल घोर भक्ति और प्रेम के कारण ही शिव जी द्वारा स्कन्द को प्रदान किया गया। इस कवच में एकादश महाविद्याओं की शक्तियां सन्निहित हैं।

बीजाक्षरों का विज्ञान: यह कोई साधारण पद्यात्मक स्तुति नहीं है। इसमें श्रीविद्या और षोडशी के गुप्त बीजाक्षरों (जैसे- ह्सौः, स्हौ, ह्लौं, ऐं, ह्रीं, श्रीं, क्लीं, सौः) का उपयोग शरीर के विभिन्न अंगों को कीलित (सुरक्षित) करने के लिए किया गया है। यह शरीर के चारों ओर एक अभेद्य ऊर्जा-घेरा (Armor) का निर्माण करता है।

कवच के चमत्कारिक लाभ — फलश्रुति (Benefits of Trailokya Vijaya Kavacham)

फलश्रुति भाग (श्लोक 1 से 22) में स्वयं महादेव ने इस कवच के असीमित और चमत्कारी लाभों का वर्णन किया है:

  • चिंतामणि के समान फलदायी: "यथा चिन्तामणौ पुत्र ! मनसा परिकल्पिते" — जिस प्रकार चिंतामणि मणि मन में सोची गई हर वस्तु को प्रदान कर देती है, वैसे ही यह कवच साधक की हर इच्छा (धन, ऐश्वर्य, पद) को तुरंत पूर्ण करता है।
  • त्रैलोक्य विजय: "कवचस्य प्रभावेण त्रैलोक्यविजयी भवेत्" — इसके प्रभाव से साधक तीनों लोकों को वश में करने की क्षमता प्राप्त कर लेता है, अर्थात समाज और परिस्थितियों पर उसका पूर्ण नियंत्रण हो जाता है।
  • संपूर्ण सुरक्षा: यह जल में, अग्नि (दावानल) में, घने जंगल में, समुद्री तूफानों में, और दिन-रात के हर पहर में अकाल मृत्यु और दुर्घटनाओं से साधक की रक्षा करता है।
  • सात करोड़ मंत्रों की सिद्धि: भगवान शिव कहते हैं कि इस कवच का पाठ करने वाले साधक पर सात करोड़ महामंत्र स्वतः ही प्रसन्न हो जाते हैं।
  • राजराजेश्वर पद की प्राप्ति: जो साधक श्रीयंत्र के सम्मुख निराकार ध्यान करते हुए इस कवच का पाठ करता है, वह संसार में राजाओं का राजा (राजराजेश्वर) बन जाता है।

पाठ विधि एवं तांत्रिक रहस्य (Ritual Method & Secret Practices)

चूँकि यह एक विशुद्ध तांत्रिक कवच है, इसलिए इसका पूर्ण फल प्राप्त करने के लिए इसे एक व्यवस्थित विधि से जपा जाना चाहिए।

साधना के आवश्यक नियम

  • विनियोग एवं न्यास: पाठ से पूर्व जल लेकर विनियोग छोड़ें। तत्पश्चात अँगूठे, उँगलियों और हृदय आदि अंगों पर बीजाक्षरों का न्यास (करन्यास और षडंगन्यास) करें। यह शरीर को देव-तुल्य बनाता है।
  • ध्यान: क्षीर-सागर के मध्य रत्न-द्वीप में विराजमान, करोड़ों सूर्यों के समान तेजस्विनी, दाड़िम (अनार) के फूल जैसी कांति वाली, पाश, अंकुश और इक्षु-धनुष धारण किए हुए माँ त्रिपुरसुन्दरी का ध्यान करें।
  • पाठ का समय: फलश्रुति के श्लोक 13-14 के अनुसार, तीनों संध्याओं में (त्रिसन्ध्यं), या विशेष रूप से अर्ध-रात्रि (निशीथ काल) में श्रीयंत्र के सामने बैठकर पाठ करने से शीघ्र सिद्धि मिलती है।

सगुण और निर्गुण साधना

इस कवच में साधना के दो स्तर बताए गए हैं:

  • सगुण क्रम: बीजाक्षरों के साथ शरीर के अंगों की रक्षा का भाव (जैसे शिखा, मुख, हृदय आदि की रक्षा) सगुण उपासना है।
  • निर्गुण क्रम: फलश्रुति के श्लोक 17-21 में निर्गुण ध्यान है। इसमें साधक मूलाधार से ब्रह्मरन्ध्र तक श्रीचक्र (Sri Yantra) का चिंतन करता है। वह 14 भुवनों और 25 तत्वों को अपने भीतर ही अनुभव करते हुए उस चिन्मय ज्योति-स्वरूपा देवी का ध्यान करता है। यह अद्वैत सिद्धि का मार्ग है।

कठोर चेतावनी (Strict Warning)

भगवान शिव ने स्पष्ट निर्देश दिया है कि यह कवच किसी अदीक्षित (जिसने गुरु से दीक्षा न ली हो), श्रद्धाहीन, कृतघ्न या आततायी व्यक्ति को नहीं देना चाहिए ("अदीक्षिताय न देयं श्रद्धाविरहितात्मने")। इसे केवल शांत, गुरुभक्त और शुद्ध साधक को ही प्रदान करना चाहिए।

अक्सर पूछे जाने वाले प्रश्न (Frequently Asked Questions)

1. श्री तुरीया षोडशी त्रैलोक्य विजय कवच किस ग्रंथ से लिया गया है?

यह कवच तंत्र शास्त्र के प्रसिद्ध 'श्रीचूडामणि' ग्रंथ के अंतर्गत भगवान शिव और स्कन्द (कार्तिकेय) के संवाद से उद्धृत है।

2. 'तुरीया षोडशी' का क्या अर्थ है?

'षोडशी' दश महाविद्याओं में तीसरी विद्या (त्रिपुरसुन्दरी) हैं जो 16 कलाओं से पूर्ण हैं। 'तुरीया' चेतना की चौथी और सर्वोच्च अवस्था (परब्रह्म अवस्था) है। तुरीया षोडशी का अर्थ है देवी का वह परमतत्व रूप जो जाग्रत, स्वप्न और सुषुप्ति तीनों से परे है।

3. इस कवच में बीजाक्षरों (जैसे ऐं, ह्रीं, श्रीं) का क्या महत्व है?

तांत्रिक कवचों में सामान्य शब्दों की बजाय 'बीज मंत्रों' का प्रयोग होता है। ये ब्रह्मांडीय ऊर्जा के साक्षात् ध्वनि-रूप (Sound Frequencies) हैं। इन्हें शरीर के विशेष अंगों (चक्रों) पर स्थापित करने से वहाँ अभेद्य सुरक्षा चक्र बन जाता है।

4. क्या बिना गुरु दीक्षा के इस कवच का पाठ किया जा सकता है?

भगवान शिव ने स्पष्ट कहा है— "अदीक्षिताय न देयं"। इसके पूर्ण तांत्रिक फल (त्रैलोक्य विजय, अष्ट सिद्धि) के लिए श्रीविद्या में दीक्षित होना आवश्यक है। हालांकि, भगवान शिव और माता के प्रति निष्काम भक्ति भाव से सामान्य सुरक्षा के लिए इसका पठन किया जा सकता है।

5. 'त्रैलोक्य विजय' का आध्यात्मिक अर्थ क्या है?

बाहरी रूप से इसका अर्थ तीनों लोकों (स्वर्ग, पृथ्वी, पाताल) पर विजय है। परंतु आध्यात्मिक रूप से इसका अर्थ अपने शरीर (स्थूल, सूक्ष्म, कारण) और तीनों गुणों (सत्व, रज, तम) पर पूर्ण विजय प्राप्त कर लेना है।

6. कवच के पाठ का सर्वोत्तम समय क्या है?

फलश्रुति के अनुसार त्रिसंध्या (सुबह, दोपहर, शाम) में पाठ करना श्रेष्ठ है। विशेष तांत्रिक सिद्धि और वशीकरण के लिए इसे 'निशीथ काल' (अर्धरात्रि) में श्रीयंत्र के सम्मुख बैठकर जपना चाहिए।

7. क्या स्त्रियाँ इस कवच का पाठ कर सकती हैं?

जी हाँ, श्रीविद्या साधना में स्त्री-पुरुष का कोई भेद नहीं है। दीक्षित स्त्रियाँ जगदम्बा की कृपा, परिवार की सुरक्षा और आत्म-कल्याण के लिए इसका पाठ कर सकती हैं।

8. निर्गुण ध्यान (Nirguna Dhyana) क्या है जो श्लोक 17-21 में बताया गया है?

निर्गुण ध्यान में देवी को किसी मूर्ति या रूप में न देखकर, उन्हें 'चिन्मय ज्योति' और संपूर्ण 'श्रीचक्र' (ब्रह्मांडीय ज्यामिति) के रूप में अपने ही मूलाधार से ब्रह्मरन्ध्र तक व्याप्त महसूस किया जाता है। इसमें सभी 14 भुवन साधक अपने शरीर के भीतर ही देखता है।

9. क्या यह कवच भौतिक इच्छाओं को पूरा कर सकता है?

हाँ, शिव जी ने इसे 'चिंतामणि' (मनचाही वस्तु देने वाली मणि) के समान बताया है। यह आयु, आरोग्य, ऐश्वर्य, और अतुलित संपत्ति (सम्पत्प्रवर्धनम्) प्रदान करने वाला है।

10. इसे भगवान शिव ने अत्यंत गोपनीय क्यों कहा है?

यह ऊर्ध्वाम्नाय का महामंत्र है, जिसमें अपार शक्ति है। यदि यह किसी स्वार्थी, दुष्ट या आततायी व्यक्ति के हाथ लग जाए तो वह इसका दुरुपयोग कर सकता है। इसलिए इसे केवल शुद्ध हृदय वाले गुरुभक्त को देने का निर्देश है।

11. पाठ करते समय किस दिशा में मुख करना चाहिए?

श्रीविद्या और महाविद्या साधना में सामान्यतः पूर्व (ज्ञान और शांति के लिए) या उत्तर (धन और विजय के लिए) दिशा की ओर मुख करके श्रीयंत्र के सम्मुख पाठ करना सर्वोत्तम माना जाता है।