Logoपवित्र ग्रंथ

Sri Dakshina Kali Kavacham (Bhairava-Bhairavi) – श्री दक्षिणकाली कवचम् (भैरव-भैरवी संवाद)

Sri Dakshina Kali Kavacham (Bhairava-Bhairavi) – श्री दक्षिणकाली कवचम् (भैरव-भैरवी संवाद)
॥ श्री गणेशाय नमः ॥ ॥ श्री दक्षिणकाली कवचम् ॥ ॥ भैरव-भैरवी संवाद ॥ कैलासशिखरारूढं भैरवं चन्द्रशेखरम् । वक्षःस्थले समासीना भैरवी परिपृच्छति ॥ १ ॥ श्रीभैरव्युवाच । देवेश परमेशान लोकानुग्रहकारकः । कवचं सूचितं पूर्वं किमर्थं न प्रकाशितम् ॥ २ ॥ यदि मे महती प्रीतिस्तवास्ति कुल भैरव । कवचं कालिका देव्याः कथयस्वानुकम्पया ॥ ३ ॥ श्रीभैरव उवाच । अप्रकाश्य मिदं देवि नरलोके विशेषतः । लक्षवारं वारितासि स्त्री स्वभावाद्धि पृच्छसि ॥ ४ ॥ श्रीभैरव्युवाच । सेवका बहवो नाथ कुलधर्म परायणाः । यतस्ते त्यक्तजीवाशा शवोपरि चितोपरि ॥ ५ ॥ तेषां प्रयोग सिद्ध्यर्थं स्वरक्षार्थं विशेषतः । पृच्छामि बहुशो देव कथयस्व दयानिधे ॥ ६ ॥ श्रीभैरव उवाच । कथयामि शृणु प्राज्ञे कालिका कवचं परम् । गोपनीयं पशोरग्रे स्वयोनिमपरे यथा ॥ ७ ॥ ॥ विनियोग ॥ अस्य श्री दक्षिणकालिका कवचस्य भैरव ऋषिः उष्णिक् छन्दः अद्वैतरूपिणी श्री दक्षिणकालिका देवता ह्रीं बीजं हूं शाक्तिः क्रीं कीलकं सर्वार्थ साधन पुरःसर मन्त्र सिद्ध्यर्थे पाठे विनियोगः । ॥ अथ कवचम् ॥ ॥ गुरु मण्डल रक्षा ॥ सहस्रारे महापद्मे कर्पूरधवलो गुरुः । वामोरुस्थिततच्छक्तिः सदा सर्वत्र रक्षतु ॥ ८ ॥ परमेशः पुरः पातु परापरगुरुस्तथा । परमेष्ठी गुरुः पातु दिव्य सिद्धिश्च मानवः ॥ ९ ॥ महादेवी सदा पातु महादेवः सदाऽवतु । त्रिपुरो भैरवः पातु दिव्यरूपधरः सदा ॥ १० ॥ ॥ सिद्ध मण्डल रक्षा ॥ ब्रह्मानन्दः सदा पातु पूर्णदेवः सदाऽवतु । चलश्चित्तः सदा पातु चेलाञ्चलश्च पातु माम् ॥ ११ ॥ कुमारः क्रोधनश्चैव वरदः स्मरदीपनः । मायामायावती चैव सिद्धौघाः पातु सर्वदा ॥ १२ ॥ विमलो कुशलश्चैव भीमसेनः सुधाकरः । मीनो गोरक्षकश्चैव भोजदेवः प्रजापतिः ॥ १३ ॥ मूलदेवो रन्तिदेवो विघ्नेश्वर हुताशानः । सन्तोषः समयानन्दः पातु मां मनवा सदा ॥ १४ ॥ सर्वेऽप्यानन्दनाथान्तः अम्बां तां मातरः क्रमात् । गणनाथः सदा पातु भैरवः पातु मां सदा ॥ १५ ॥ ॥ मुख्य देव रक्षा ॥ वटुको नः सदा पातु दुर्गा मां परिरक्षतु । शिरसः पादपर्यन्तं पातु मां घोरदक्षिणा ॥ १६ ॥ तथा शिरसि मां काली हृदि मूले च रक्षतु । सम्पूर्ण विद्यया देवी सदा सर्वत्र रक्षतु ॥ १७ ॥ ॥ बीज मंत्र रक्षा ॥ क्रीं क्रीं क्रीं वदने पातु हृदि हूं हूं सदाऽवतु । ह्रीं ह्रीं पातु सदाधारे दक्षिणे कालिके हृदि ॥ १८ ॥ क्रीं क्रीं क्रीं पातु मे पूर्वे हूं हूं दक्षे सदाऽवतु । ह्रीं ह्रीं मां पश्चिमे पातु हूं हूं पातु सदोत्तरे ॥ १९ ॥ पृष्ठे पातु सदा स्वाहा मूला सर्वत्र रक्षतु । षडङ्गे युवती पातु षडङ्गेषु सदैव माम् ॥ २० ॥ मन्त्रराजः सदा पातु ऊर्ध्वाधो दिग्विदिक् स्थितः । चक्रराजे स्थिताश्चापि देवताः परिपान्तु माम् ॥ २१ ॥ ॥ षोडश कला रक्षा ॥ उग्रा उग्रप्रभा दीप्ता पातु पूर्वे त्रिकोणके । नीला घना बलाका च तथा परत्रिकोणके ॥ २२ ॥ मात्रा मुद्रा मिता चैव तथा मध्य त्रिकोणके । काली कपालिनी कुल्ला कुरुकुल्ला विरोधिनी ॥ २३ ॥ बहिः षट्कोणके पान्तु विप्रचित्ता तथा प्रिये । सर्वाः श्यामाः खड्गधरा वामहस्तेन तर्जनीः ॥ २४ ॥ ॥ अष्ट मातृका रक्षा ॥ ब्राह्मी पूर्वदले पातु नारायणी तथाग्निके । माहेश्वरी दक्षदले चामुण्डा रक्षसेऽवतु ॥ २५ ॥ कौमारी पश्चिमे पातु वायव्ये चापराजिता । वाराही चोत्तरे पातु नारसिंही शिवेऽवतु ॥ २६ ॥ ॥ अष्ट भैरव रक्षा ॥ ऐं ह्रीं असिताङ्गः पूर्वे भैरवः परिरक्षतु । ऐं ह्रीं रुरुश्चाजिनकोणे ऐं ह्रीं चण्डस्तु दक्षिणे ॥ २७ ॥ ऐं ह्रीं क्रोधो नैरृतेऽव्यात् ऐं ह्रीं उन्मत्तकस्तथा । पश्चिमे पातु ऐं ह्रीं मां कपाली वायु कोणके ॥ २८ ॥ ऐं ह्रीं भीषणाख्यश्च उत्तरेऽवतु भैरवः । ऐं ह्रीं संहार ऐशान्यां मातृणामङ्कगा शिवाः ॥ २९ ॥ ॥ अष्ट वटुक रक्षा ॥ ऐं हेतुको वटुकः पूर्वदले पातु सदैव माम् । ऐं त्रिपुरान्तको वटुकः आग्नेय्यां सर्वदाऽवतु ॥ ३० ॥ ऐं वह्नि वेतालो वटुको दक्षिणे मां सदाऽवतु । ऐं अग्निजिह्ववटुकोऽव्यात् नैरृत्यां पश्चिमे तथा ॥ ३१ ॥ ऐं कालवटुकः पातु ऐं करालवटुकस्तथा । वायव्यां ऐं एकः पातु उत्तरे वटुकोऽवतु ॥ ३२ ॥ ऐं भीमवटुकः पातु ऐशान्यां दिशि मां सदा । ऐं ह्रीं ह्रीं हूं फट् स्वाहान्ताश्चतुः षष्टि मातरः ॥ ३३ ॥ ॥ चौसठ योगिनी रक्षा ॥ ऊर्ध्वाधो दक्षवामार्गे पृष्ठदेशे तु पातु माम् । ऐं हूं सिंहव्याघ्रमुखी पूर्वे मां परिरक्षतु ॥ ३४ ॥ ऐं कां कीं सर्पमुखी अग्निकोणे सदाऽवतु । ऐं मां मां मृगमेषमुखी दक्षिणे मां सदाऽवतु ॥ ३५ ॥ ऐं चौं चौं गजराजमुखी नैरृत्यां मां सदाऽवतु । ऐं में में विडालमुखी पश्चिमे पातु मां सदा ॥ ३६ ॥ ऐं खौं खौं क्रोष्टुमुखी वायुकोणे सदाऽवतु । ऐं हां हां ह्रस्वदीर्घमुखी लम्बोदर महोदरी ॥ ३७ ॥ पातुमामुत्तरे कोणे ऐं ह्रीं ह्रीं शिवकोणके । ह्रस्वजङ्घतालजङ्घः प्रलम्बौष्ठी सदाऽवतु ॥ ३८ ॥ एताः श्मशानवासिन्यो भीषणा विकृताननाः । पान्तु मा सर्वदा देव्यः साधकाभीष्टपूरिकाः ॥ ३९ ॥ ॥ दश दिक्पाल रक्षा ॥ इन्द्रो मां पूर्वतो रक्षेदाग्नेय्यामग्निदेवता । दक्षे यमः सदा पातु नैरृत्यां नैरृतिश्च माम् ॥ ४० ॥ वरुणोऽवतु मां पश्चात् वायुर्मां वायवेऽवतु । कुबेरश्चोत्तरे पायात् ऐशान्यां तु सदाशिवः ॥ ४१ ॥ ऊर्ध्वं ब्रह्मा सदा पातु अधश्चानन्तदेवता । पूर्वादिदिक् स्थिताः पान्तु वज्राद्याश्चायुधाश्च माम् ॥ ४२ ॥ ॥ सर्वांग काली रक्षा ॥ कालिकाऽवातु शिरसि हृदये कालिकाऽवतु । आधारे कालिका पातु पादयोः कालिकाऽवतु ॥ ४३ ॥ दिक्षु मां कालिका पातु विदिक्षु कालिकाऽवतु । ऊर्ध्वं मे कालिका पातु अधश्च कालिकाऽवतु ॥ ४४ ॥ चर्मासृङ्मांसमेदाऽस्थि मज्जा शुक्राणि मेऽवतु । इन्द्रियाणि मनश्चैव देहं सिद्धिं च मेऽवतु ॥ ४५ ॥ आकेशात् पादपर्यन्तं कालिका मे सदाऽवतु । वियति कालिका पातु पथि मां कालिकाऽवतु ॥ ४६ ॥ शयने कालिका पातु सर्वकार्येषु कालिका । पुत्रान् मे कालिका पातु धनं मे पातु कालिका ॥ ४७ ॥ यत्र मे संशयाविष्टास्ता नश्यन्तु शिवाज्ञया । ॥ फलश्रुतिः ॥ इतीदं कवचं देवि ब्रह्मलोकेऽपि दुर्लभम् ॥ ४८ ॥ तव प्रीत्या मायाख्यातं गोपनीयं स्वयोनिवत् । तव नाम्नि स्मृते देवि सर्वज्ञं च फलं लभेत् ॥ ४९ ॥ सर्वपापक्षयं यान्ति वाञ्छा सर्वत्र सिद्ध्यति । नाम्नाः शतगुणं स्तोत्रं ध्यानम् तस्माच्छताधिकम् ॥ ५० ॥ तस्मात् शताधिको मन्त्रः कवचं तच्छताधिकम् । शुचिः समाहितो भूत्वा भक्ति श्रद्धा समन्वितः ॥ ५१ ॥ संस्थाप्य वामभागे तु शक्तिं स्वामि परायणाम् । रक्तवस्त्रपरिधानां शिवमन्त्रधरां शुभाम् ॥ ५२ ॥ या शक्तिः सा महादेवी हररूपश्च साधकः । अन्योऽन्य चिन्तयेद्देवीं देवत्वमुपजायते ॥ ५३ ॥ शक्तियुक्तो यजेद्देवीं चक्रे वा मनसापि वा । भोगैश्च मधुपर्काद्यैस्ताम्बूलैश्च सुवासितैः ॥ ५४ ॥ ततस्तु कवचं दिव्यं पठदेकमनाः प्रिये । तस्य सर्वार्थ सिद्धिस्यान्नात्र कार्याविचारणा ॥ ५५ ॥ इदं रहस्यं परमं परं स्वस्त्ययनं महत् । या सकृत्तु पठेद्देवि कवचं देवदुर्लभम् ॥ ५६ ॥ सर्वयज्ञफलं तस्य भवेदेव न संशयः । सङ्ग्रामे च जयेत् शत्रून् मातङ्गानिव केशरी ॥ ५७ ॥ नास्त्राणि तस्य शस्त्राणि शरीरे प्रभवन्ति च । तस्य व्याधि कदाचिन्न दुःखं नास्ति कदाचन ॥ ५८ ॥ गतिस्तस्यैव सर्वत्र वायुतुल्यः सदा भवेत् । दीर्घायुः कामभोगीशो गुरुभक्तः सदा भवेत् ॥ ५९ ॥ अहो कवच माहात्म्यं पठ्यमानस्य नित्यशः । विनापि नययोगेन योगीश समतां व्रजेत् ॥ ६० ॥ सत्यं सत्यं पुनः सत्यं सत्यं सत्यं पुनः पुनः । न शक्नोमि प्रभावं तु कवचस्यास्य वर्णितम् ॥ ६१ ॥ ॥ इति श्री दक्षिणकालिका कवचम् सम्पूर्णम् ॥

विस्तृत परिचय: यह कवच क्यों पढ़ें?

श्री दक्षिणकाली कवचम् तांत्रिक साहित्य के सबसे विस्तृत और शक्तिशाली कवचों में से एक है। यह भैरव और भैरवी के दिव्य संवाद में वर्णित है—जहाँ देवी भैरवी ने साधकों की रक्षा के लिए भैरव से बार-बार आग्रह किया।

भैरव ने कहा—"लाख बार मना कर चुका हूँ, फिर भी स्त्री स्वभाव से पूछ रही हो!" भैरवी ने उत्तर दिया—"जो साधक शव पर, चिता पर त्यक्त जीवाशा होकर साधना करते हैं, उनकी रक्षा और सिद्धि के लिए यह आवश्यक है।"

तब भैरव ने कहा—"यह कवच पशु (अज्ञानी) के समक्ष न कहना, जैसे स्वयोनि गोपनीय है।" और 61 श्लोकों का यह महाकवच प्रकट किया।

इस कवच की विशेषताएं:

  • ब्रह्मलोक में भी दुर्लभ: देवता भी इसे प्राप्त करने को तरसते हैं
  • सम्पूर्ण रक्षा चक्र: 100+ देवी-देवता रक्षा करते हैं
  • सप्त धातु रक्षा: चर्म, रक्त, मांस, मेद, अस्थि, मज्जा, शुक्र—सातों धातुओं की रक्षा
  • सर्वावस्था रक्षा: शयन, मार्ग, आकाश, सभी कार्यों में
  • परिवार रक्षा: पुत्र और धन की भी रक्षा
  • मंत्र से सौ गुना फल: स्तोत्र से सौ गुना, ध्यान से सौ गुना, मंत्र से सौ गुना

कवच विवरण

ऋषिभैरव
छन्दउष्णिक्
देवताअद्वैतरूपिणी श्री दक्षिणकालिका
बीजह्रीं
शक्तिहूं
कीलकक्रीं
विनियोगसर्वार्थ साधन और मंत्र सिद्धि
श्लोक संख्या61 श्लोक

विस्तृत फलश्रुति: इससे क्या-क्या लाभ मिलते हैं?

भैरव के वचन: "सत्यं सत्यं पुनः सत्यं, सत्यं सत्यं पुनः पुनः—इस कवच का प्रभाव मैं वर्णन करने में असमर्थ हूँ!"

रक्षा संबंधी लाभ:

  • शस्त्र-अस्त्र से रक्षा: "न अस्त्राणि तस्य शस्त्राणि शरीरे प्रभवन्ति"—किसी भी हथियार का प्रभाव नहीं होता
  • रोग से मुक्ति: "तस्य व्याधि कदाचिन्न"—कभी कोई रोग नहीं होता
  • दुख निवारण: "दुःखं नास्ति कदाचन"—जीवन में कभी दुख नहीं आता
  • शत्रु विजय: "सिंह जैसे हाथियों को जीतता है, वैसे शत्रुओं को जीतता है"

आध्यात्मिक लाभ:

  • सर्वयज्ञ फल: एक बार पाठ से सभी यज्ञों का फल
  • सर्वपाप नाश: सभी प्रकार के पापों का क्षय
  • योगीश समानता: "बिना योग साधना के भी योगीश्वर के समान हो जाता है"
  • देवत्व प्राप्ति: "अन्योन्य चिन्तयेद्देवीं देवत्वमुपजायते"—देवी का चिंतन करने से देवत्व प्राप्त होता है
  • सर्वार्थ सिद्धि: "तस्य सर्वार्थ सिद्धिस्यान्नात्र कार्याविचारणा"—सभी कार्य सिद्ध होते हैं, कोई संदेह नहीं

सांसारिक लाभ:

  • दीर्घायु: लंबी आयु प्राप्त होती है
  • भोग-ऐश्वर्य: "कामभोगीशो"—भोगों का स्वामी बनता है
  • गति प्राप्ति: "वायुतुल्यः"—वायु के समान गति (सर्वत्र पहुँच)
  • गुरु भक्ति: गुरु के प्रति सच्ची भक्ति बनी रहती है
  • पुत्र-धन रक्षा: संतान और संपत्ति की विशेष रक्षा
  • संशय नाश: शिव की आज्ञा से सभी संशय नष्ट हो जाते हैं

फल की तुलना:

साधनफल गुणन
नाम जप1x (आधार)
स्तोत्र पाठ100x (नाम से सौ गुना)
ध्यान10,000x (स्तोत्र से सौ गुना)
मंत्र जप10,00,000x (ध्यान से सौ गुना)
कवच पाठ10,00,00,000x (मंत्र से भी सौ गुना!)

रक्षा करने वाले देवी-देवता (100+)

देव मण्डलसंख्यानाम
गुरु मण्डल5गुरु, परमेश, परापरगुरु, परमेष्ठी गुरु, दिव्य सिद्ध
सिद्ध मण्डल18+ब्रह्मानन्द, पूर्णदेव, कुमार, गोरक्षक, मीन, भोजदेव आदि
षोडश कला16काली, कपालिनी, कुल्ला, कुरुकुल्ला, विरोधिनी, विप्रचित्ता, उग्रा, उग्रप्रभा, दीप्ता, नीला, घना, बलाका, मात्रा, मुद्रा, मिता
अष्ट मातृका8ब्राह्मी, नारायणी, माहेश्वरी, चामुण्डा, कौमारी, अपराजिता, वाराही, नारसिंही
अष्ट भैरव8असिताङ्ग, रुरु, चण्ड, क्रोध, उन्मत्त, कपाली, भीषण, संहार
अष्ट वटुक8हेतुक, त्रिपुरान्तक, वह्निवेताल, अग्निजिह्व, काल, कराल, एक, भीम
64 योगिनी64सिंहमुखी, व्याघ्रमुखी, सर्पमुखी, मृगमुखी, गजमुखी, विडालमुखी, क्रोष्टुमुखी आदि
दश दिक्पाल10इन्द्र, अग्नि, यम, नैऋति, वरुण, वायु, कुबेर, ईशान, ब्रह्मा, अनन्त

अक्सर पूछे जाने वाले प्रश्न (FAQ)

1. क्या यह कवच सभी पढ़ सकते हैं?

हाँ! भक्ति और श्रद्धा के साथ कोई भी पाठ कर सकता है। तांत्रिक साधना के लिए गुरु मार्गदर्शन आवश्यक है। सामान्य रक्षा के लिए भक्तिपूर्वक पाठ पर्याप्त है।

2. इस कवच से किस प्रकार की रक्षा होती है?

सम्पूर्ण रक्षा—शारीरिक (रोग, शस्त्र), मानसिक (दुख, भय), आध्यात्मिक (पाप, बाधा), सांसारिक (शत्रु, हानि) और पारिवारिक (पुत्र, धन) सभी प्रकार की।

3. 'शव पर, चिता पर साधना' का क्या अर्थ है?

यह तांत्रिक वामाचार साधना का संकेत है जहाँ श्मशान में उच्च स्तरीय साधना की जाती है। सामान्य भक्त के लिए यह लाक्षणिक है—अहंकार का त्याग

4. 'अद्वैतरूपिणी' का क्या अर्थ है?

अद्वैत = अद्वितीय/एकमात्र। माँ दक्षिणकाली परमब्रह्म स्वरूपा हैं—जीव और ब्रह्म में कोई भेद नहीं।

5. 'स्वयोनिवत् गोपनीय' क्यों कहा?

जैसे अपनी गुह्य बातें सबको नहीं बताते, वैसे यह कवच अधिकारी को ही देना चाहिए। अभक्त या अज्ञानी को देने से सिद्धि हानि होती है।

6. कितनी बार पाठ करना चाहिए?

एक बार भी श्रद्धापूर्वक पाठ से सर्वयज्ञ फल मिलता है। नित्य पाठ से "योगीश्वर समान" हो जाते हैं। विशेष कार्य में 108 बार या 1000 बार पाठ।

7. 64 योगिनियां कौन हैं?

ये श्मशान वासिनी, भयंकर मुख वाली, विकृत आनन देवियां हैं जो साधक की इच्छापूर्ति करती हैं। विभिन्न पशुओं के मुख वाली—सिंह, व्याघ्र, सर्प, गज आदि।

8. अष्ट भैरव कौन हैं?

ये भगवान शिव के आठ उग्र स्वरूप हैं: असिताङ्ग, रुरु, चण्ड, क्रोध, उन्मत्त, कपाली, भीषण, संहार। आठों दिशाओं में रक्षा करते हैं।

9. सप्त धातु रक्षा क्या है?

आयुर्वेद अनुसार शरीर में सात धातुएं हैं: रस, रक्त, मांस, मेद, अस्थि, मज्जा, शुक्र। यह कवच सातों की रक्षा करता है—अर्थात् सम्पूर्ण शारीरिक स्वास्थ्य

10. 'वायुतुल्य गति' का क्या अर्थ है?

जैसे वायु सर्वत्र व्याप्त है और कहीं भी जा सकती है, वैसे साधक को सब स्थानों में सफलता मिलती है। कोई बाधा नहीं, कोई रुकावट नहीं।