जयदेवी हरितालिके। सखी पार्वती अंबिके॥
आरती ओवाळीतें। ज्ञानदीपकळिके॥
हरअर्धांगीं वससी। जासी यज्ञा माहेरासि॥
तेथें अपमान पावसी। यज्ञकुंडींत गुप्त होसी॥१॥
रिघसी हिमाद्रीच्या पोटी। कन्या होसी तू गोमटी॥
उग्र तपश्चर्या मोठी। आचरसी उठाउठी॥२॥
तापपंचाग्निसाधनें। धूम्रपानें अधोवदनें॥
केली बहू उपोषणें। शंभु भ्रतारकारणे॥३॥
लीला दाखविसी दृष्टी। हें व्रत करिसी लोकांसाठीं॥
पुन्हा वरिसी धूर्जटी। मज रक्षावें संकटीं॥४॥
काय वर्णं तव गुण। अल्पमति नारायण॥
मातें दाखवीं चरण। चुकवावें जन्म मरण॥५॥
॥ इति संपूर्णंम् ॥
आरती ओवाळीतें। ज्ञानदीपकळिके॥
हरअर्धांगीं वससी। जासी यज्ञा माहेरासि॥
तेथें अपमान पावसी। यज्ञकुंडींत गुप्त होसी॥१॥
रिघसी हिमाद्रीच्या पोटी। कन्या होसी तू गोमटी॥
उग्र तपश्चर्या मोठी। आचरसी उठाउठी॥२॥
तापपंचाग्निसाधनें। धूम्रपानें अधोवदनें॥
केली बहू उपोषणें। शंभु भ्रतारकारणे॥३॥
लीला दाखविसी दृष्टी। हें व्रत करिसी लोकांसाठीं॥
पुन्हा वरिसी धूर्जटी। मज रक्षावें संकटीं॥४॥
काय वर्णं तव गुण। अल्पमति नारायण॥
मातें दाखवीं चरण। चुकवावें जन्म मरण॥५॥
॥ इति संपूर्णंम् ॥
Jai Devi Haritalike, Sakhi Parvati Ambike. ||
Aarti ovaliten, jnanadipakalike. ||
Har-ardhangi vasasi, jasi yajnya maherasi,
Tethen apaman pavasi, yajnakundint gupt hosi. ||1||
Righasi himadrichya poti, kanya hosi tu gomati,
Ugra tapashcharya mothi, aacharasi uthauthi. ||2||
Tapapanchagnisadhanen, dhumrapanen adhovadanen,
Keli bahu uposhanen, Shambhu bhratarakarane. ||3||
Leela dakhavisi drishti, hen vrat karisi lokansathin,
Punha varisi dhurjati, maj rakshaven sankatin. ||4||
Kay varnu tav gun, alpamati Narayan,
Maten dakhavin charan, chukavaven janma maran. ||5||
॥ Iti Sampurnam ॥
Aarti ovaliten, jnanadipakalike. ||
Har-ardhangi vasasi, jasi yajnya maherasi,
Tethen apaman pavasi, yajnakundint gupt hosi. ||1||
Righasi himadrichya poti, kanya hosi tu gomati,
Ugra tapashcharya mothi, aacharasi uthauthi. ||2||
Tapapanchagnisadhanen, dhumrapanen adhovadanen,
Keli bahu uposhanen, Shambhu bhratarakarane. ||3||
Leela dakhavisi drishti, hen vrat karisi lokansathin,
Punha varisi dhurjati, maj rakshaven sankatin. ||4||
Kay varnu tav gun, alpamati Narayan,
Maten dakhavin charan, chukavaven janma maran. ||5||
॥ Iti Sampurnam ॥
या आरतीचे विशेष महत्त्व
"जयदेवी हरितालिके" ही आरती हरितालिका तीज (Hartalika Teej) च्या दिवशी गायली जाते. हे व्रत विवाहित स्त्रिया आपल्या पतीच्या दीर्घायुष्यासाठी आणि अविवाहित मुली चांगला पती मिळण्यासाठी करतात. या आरतीमध्ये माता पार्वतीच्या कठोर तपश्चर्येचे आणि भगवान शिवासोबतच्या त्यांच्या पुनर्मिलनाचे वर्णन आहे.
आरतीचे मुख्य भावार्थ
- कठोर तपश्चर्या (Severe Penance): "उग्र तपश्चर्या मोठी, आचरसी उठाउठी" - पार्वतीने भगवान शिवाला पती म्हणून प्राप्त करण्यासाठी हिमालयात जाऊन अत्यंत कठोर तप केले. त्यांनी "धूम्रपानें अधोवदनें" (उलट टांगून धूर प्राशन करणे) आणि "तापपंचाग्निसाधनें" (पाच अग्नींच्या मध्ये बसून तप) केले.
- पुनर्जन्म आणि मिलन (Rebirth and Union): "रिघसी हिमाद्रीच्या पोटी" - सती म्हणून यज्ञकुंडात देह त्यागल्यानंतर, त्यांनी हिमालय राजाच्या घरी पार्वती म्हणून जन्म घेतला आणि पुन्हा शिवाला वरले ("पुन्हा वरिसी धूर्जटी").
- सौभाग्य आणि रक्षण (Blessings and Protection): "मज रक्षावें संकटीं" - भक्त देवीकडे संकटातून रक्षण करण्याची आणि जन्म-मरणाच्या फेऱ्यातून मुक्त करण्याची ("चुकवावें जन्म मरण") प्रार्थना करतात.
पठणाची पद्धत आणि प्रसंग
- प्रसंग (Occasion): ही आरती प्रामुख्याने भाद्रपद शुद्ध तृतीया (हरितालिका तीज) च्या दिवशी पूजेनंतर गायली जाते.
- पद्धत (Method): स्त्रिया वाळूचे शिवलिंग आणि पार्वतीची मूर्ती बनवून पूजा करतात. बेलपत्र, फुले अर्पण केल्यानंतर ही आरती भक्तिभावाने गायली जाते.