Logoपवित्र ग्रंथ

Sri Kamala Stotram 2 – श्री कमला स्तोत्रम् (वर्ण-ग्रथित स्तवराजः)

Sri Kamala Stotram 2 – श्री कमला स्तोत्रम् (वर्ण-ग्रथित स्तवराजः)
॥ श्री कमला स्तोत्रम् (रुद्रयामल तन्त्रोक्त वर्ण-ग्रथित स्तवराजः) ॥ श्रीशङ्कर उवाच अथातः सम्प्रवक्ष्यामि लक्ष्मीस्तोत्रमनुत्तमम् । पठनाच्छ्रवणाद्यस्य नरो मोक्षमवाप्नुयात् ॥ १ ॥ गुह्याद्गुह्यतरं पुण्यं सर्वदेवनमस्कृतम् । सर्वमन्त्रमयं साक्षाच्छृणु पर्वतनन्दिनि ॥ २ ॥ ॥ स्तोत्रम् (अकारादि-क्रम) ॥ अ: अनन्तरूपिणी लक्ष्मीरपारगुणसागरी । अणिमादिसिद्धिदात्री शिरसा प्रणमाम्यहम् ॥ ३ ॥ आ: आपदुद्धारिणी त्वं हि आद्या शक्तिः शुभा परा । आद्या आनन्ददात्री च शिरसा प्रणमाम्यहम् ॥ ४ ॥ इ: इन्दुमुखी इष्टदात्री इष्टमन्त्रस्वरूपिणी । इच्छामयी जगन्मातः शिरसा प्रणमाम्यहम् ॥ ५ ॥ उ: उमा उमापतेस्त्वन्तु ह्युत्कण्ठाकुलनाशिनी । उर्वीश्वरी जगन्मातर्लक्ष्मि देवि नमोऽस्तु ते ॥ ६ ॥ ऐ: ऐरावतपतिपूज्या ऐश्वर्याणां प्रदायिनी । औदार्यगुणसम्पन्ना लक्ष्मि देवि नमोऽस्तु ते ॥ ७ ॥ क: कृष्णवक्षःस्थिता देवि कलिकल्मषनाशिनी । कृष्णचित्तहरा कर्त्री शिरसा प्रणमाम्यहम् ॥ ८ ॥ क: कन्दर्पदमना देवि कल्याणी कमलानना । करुणार्णवसम्पूर्णा शिरसा प्रणमाम्यहम् ॥ ९ ॥ ख: खञ्जनाक्षी खगनासा देवि खेदविनाशिनी । खञ्जरीटगतिश्चैव शिरसा प्रणमाम्यहम् ॥ १० ॥ ग: गोविन्दवल्लभा देवी गन्धर्वकुलपावनी । गोलोकवासिनी मातः शिरसा प्रणमाम्यहम् ॥ ११ ॥ ज्ञ: ज्ञानदा गुणदा देवि गुणाध्यक्षा गुणाकरी । गन्धपुष्पधरा मातः शिरसा प्रणमाम्यहम् ॥ १२ ॥ घ: घनश्यामप्रिया देवि घोरसंसारतारिणी । घोरपापहरा चैव शिरसा प्रणमाम्यहम् ॥ १३ ॥ च: चतुर्वेदमयी चिन्त्या चित्तचैतन्यदायिनी । चतुराननपूज्या च शिरसा प्रणमाम्यहम् ॥ १४ ॥ च: चैतन्यरूपिणी देवि चन्द्रकोटिसमप्रभा । चन्द्रार्कनखरज्योतिर्लक्ष्मि देवि नमाम्यहम् ॥ १५ ॥ च: चपला चतुराध्यक्षी चरमे गतिदायिनी । चराचरेश्वरी लक्ष्मि शिरसा प्रणमाम्यहम् ॥ १६ ॥ छ: छत्रचामरयुक्ता च छलचातुर्यनाशिनी । छिद्रौघहारिणी मातः शिरसा प्रणमाम्यहम् ॥ १७ ॥ ज: जगन्माता जगत्कर्त्री जगदाधाररूपिणी । जयप्रदा जानकी च शिरसा प्रणमाम्यहम् ॥ १८ ॥ ज: जानकीशप्रिया त्वं हि जनकोत्सवदायिनी । जीवात्मनां च त्वं मातः शिरसा प्रणमाम्यहम् ॥ १९ ॥ झ: झिञ्जीरवस्वना देवि झञ्झावातनिवारिणी । झर्झरप्रियवाद्या च शिरसा प्रणमाम्यहम् ॥ २० ॥ ट/ठ/ड: टङ्ककदायिनी त्वं हि त्वं च ठक्काररूपिणी । ढक्कादिवाद्यप्रणया डम्फवाद्यविनोदिनी । डमरुप्रणया मातः शिरसा प्रणमाम्यहम् ॥ २१ ॥ त: तप्तकाञ्चनवर्णाभा त्रैलोक्यलोकतारिणी । त्रिलोकजननी लक्ष्मि शिरसा प्रणमाम्यहम् ॥ २२ ॥ त: त्रैलोक्यसुन्दरी त्वं हि तापत्रयनिवारिणी । त्रिगुणधारिणी मातः शिरसा प्रणमाम्यहम् ॥ २३ ॥ त: त्रैलोक्यमङ्गला त्वं हि तीर्थमूलपदद्वया । त्रिकालज्ञा त्राणकर्त्री शिरसा प्रणमाम्यहम् ॥ २४ ॥ द: दुर्गतिनाशिनी त्वं हि दारिद्र्यापद्विनाशिनी । द्वारकावासिनी मातः शिरसा प्रणमाम्यहम् ॥ २५ ॥ द: देवतानां दुराराध्या दुःखशोकविनाशिनी । दिव्याभरणभूषाङ्गी शिरसा प्रणमाम्यहम् ॥ २६ ॥ द: दामोदरप्रिया त्वं हि दिव्ययोगप्रदर्शिनी । दयामयी दयाध्यक्षी शिरसा प्रणमाम्यहम् ॥ २७ ॥ ध: ध्यानातीता धराध्यक्षा धनधान्यप्रदायिनी । धर्मदा धैर्यदा मातः शिरसा प्रणमाम्यहम् ॥ २८ ॥ न: नवगोरोचना गौरी नन्दनन्दनगेहिनी । नवयौवनचार्वङ्गी शिरसा प्रणमाम्यहम् ॥ २९ ॥ न: नानारत्नादिभूषाढ्या नानारत्नप्रदायिनी । नितम्बिनी नलिनाक्षी लक्ष्मि देवि नमोऽस्तु ते ॥ ३० ॥ न: निधुवनप्रेमानन्दा निराश्रयगतिप्रदा । निर्विकारा नित्यरूपा लक्ष्मि देवि नमोऽस्तु ते ॥ ३१ ॥ प: पूर्णानन्दमयी त्वं हि पूर्णब्रह्मसनातनी । पराशक्तिः पराभक्तिर्लक्ष्मि देवि नमोऽस्तु ते ॥ ३२ ॥ प: पूर्णचन्द्रमुखी त्वं हि परानन्दप्रदायिनी । परमार्थप्रदा लक्ष्मि शिरसा प्रणमाम्यहम् ॥ ३३ ॥ प: पुण्डरीकाक्षिणी त्वं हि पुण्डरीकाक्षगेहिनी । पद्मरागधरा त्वं हि शिरसा प्रणमाम्यहम् ॥ ३४ ॥ प: पद्मा पद्मासना त्वं हि पद्ममालाविधारिणी । प्रणवरूपिणी मातः शिरसा प्रणमाम्यहम् ॥ ३५ ॥ फ: फुल्लेन्दुवदना त्वं हि फणिवेणि विमोहिनी । फणिशायिप्रिया मातः शिरसा प्रणमाम्यहम् ॥ ३६ ॥ व: विश्वकर्त्री विश्वभर्त्री विश्वत्रात्री विश्वेश्वरी । विश्वाराध्या विश्वबाह्या लक्ष्मि देवि नमोऽस्तु ते ॥ ३७ ॥ व: विष्णुप्रिया विष्णुशक्तिर्बीजमन्त्रस्वरूपिणी । वरदा वाक्यसिद्धा च शिरसा प्रणमाम्यहम् ॥ ३८ ॥ व: वेणुवाद्यप्रिया त्वं हि वंशीवाद्यविनोदिनी । विद्युद्गौरी महादेवि लक्ष्मि देवि नमोऽस्तु ते ॥ ३९ ॥ भ: भुक्तिमुक्तिप्रदा त्वं हि भक्तानुग्रहकारिणी । भवार्णवत्राणकर्त्री लक्ष्मि देवि नमोऽस्तु ते ॥ ४० ॥ भ: भक्तप्रिया भागीरथी भक्तमङ्गलदायिनी । भयदाऽभयदात्री च लक्ष्मि देवि नमोऽस्तु ते ॥ ४१ ॥ म: मनोऽभीष्टप्रदा त्वं हि महामोहविनाशिनी । मोक्षदा मानदात्री च लक्ष्मि देवि नमोऽस्तु ते ॥ ४२ ॥ म: महाधन्या महामान्या माधवमनमोहिनी । मुखराप्राणहन्त्री च लक्ष्मि देवि नमोऽस्तु ते ॥ ४३ ॥ य: यौवनपूर्णसौन्दर्या योगमाया योगेश्वरी । युग्मश्रीफलवृक्षा च लक्ष्मि देवि नमोऽस्तु ते ॥ ४४ ॥ य: युग्माङ्गदविभूषाढ्या युवतीनां शिरोमणिः । यशोदासुतपत्नी च लक्ष्मि देवि नमोऽस्तु ते ॥ ४५ ॥ र: रूपयौवनसम्पन्ना रत्नालङ्कारधारिणी । राकेन्दुकोटिसौन्दर्या लक्ष्मि देवि नमोऽस्तु ते ॥ ४६ ॥ र: रमा रामा रामपत्नी राजराजेश्वरी तथा । राज्यदा राज्यहन्त्री च लक्ष्मि देवि नमोऽस्तु ते ॥ ४७ ॥ ल: लीलालावण्यसम्पन्ना लोकानुग्रहकारिणी । ललना प्रीतिदात्री च लक्ष्मि देवि नमोऽस्तु ते ॥ ४८ ॥ व: विद्याधरी तथा विद्या वसुदा त्वं हि वन्दिता । विन्ध्याचलवासिनी च लक्ष्मि देवि नमोऽस्तु ते ॥ ४९ ॥ श: शुभ्रकाञ्चनगौराङ्गी शङ्खकङ्कणधारिणी । शुभदा शीलसम्पन्ना लक्ष्मि देवि नमोऽस्तु ते ॥ ५० ॥ ष: षट्चक्रभेदिनी त्वं हि षडैश्वर्यप्रदायिनी । षोडशी वयसा त्वं हि लक्ष्मि देवि नमोऽस्तु ते ॥ ५१ ॥ स: सदानन्दमयी त्वं हि सर्वसम्पत्तिदायिनी । संसारतारिणी देवि शिरसा प्रणमाम्यहम् ॥ ५२ ॥ स: सुकेशी सुखदा देवि सुन्दरी सुमनोरमा । सुरेश्वरी सिद्धिदात्री शिरसा प्रणमाम्यहम् ॥ ५३ ॥ स: सर्वसङ्कटहन्त्री त्वं सत्यसत्त्वगुणान्विता । सीतापतिप्रिया देवि शिरसा प्रणमाम्यहम् ॥ ५४ ॥ ह: हेमाङ्गिनी हास्यमुखी हरिचित्तविमोहिनी । हरिपादप्रिया देवि शिरसा प्रणमाम्यहम् ॥ ५५ ॥ क्ष: क्षेमङ्करी क्षमादात्री क्षौमवासविधारिणी । क्षीणमध्या च क्षेत्राङ्गी लक्ष्मि देवि नमोऽस्तु ते ॥ ५६ ॥ ॥ फलश्रुति (शिव-वचन) ॥ श्रीशङ्कर उवाच अकारादि क्षकारान्तं लक्ष्मीदेव्याः स्तवं शुभम् । पठितव्यं प्रयत्नेन त्रिसन्ध्यं च दिने दिने ॥ ५७ ॥ पूजनीया प्रयत्नेन कमला करुणामयी । वाञ्छाकल्पलता साक्षाद्भुक्तिमुक्तिप्रदायिनी ॥ ५८ ॥ इदं स्तोत्रं पठेद्यस्तु शृणुयाच्छ्रावयेदपि । इष्टसिद्धिर्भवेत्तस्य सत्यं सत्यं हि पार्वति ॥ ५९ ॥ ॥ वशीकरण और रक्षा प्रभाव ॥ इदं स्तोत्रं महापुण्यं यः पठेद्भक्तिसम्युतः । तं च दृष्ट्वा भवेन्मूको वादी सत्यं न संशयः ॥ ६० ॥ शृणुयाच्छ्रावयेद्यस्तु पठेद्वा पाठयेदपि । राजानो वशमायान्ति तं दृष्ट्वा गिरिनन्दिनि ॥ ६१ ॥ तं दृष्ट्वा दुष्टसङ्घाश्च पलायन्ते दिशो दश । भूतप्रेतग्रहा यक्षा राक्षसाः पन्नगादयः । विद्रवन्ति भयार्ता वै स्तोत्रस्यापि च कीर्तनात् ॥ ६२ ॥ सुराश्च असुराश्चैव गन्धर्वाः किन्नरादयः । प्रणमन्ति सदा भक्त्या तं दृष्ट्वा पाठकं मुदा ॥ ६३ ॥ ॥ भौतिक और आध्यात्मिक लाभ ॥ धनार्थी लभते चार्थं पुत्रार्थी च सुतं लभेत् । राज्यार्थी लभते राज्यं स्तवराजस्य कीर्तनात् ॥ ६४ ॥ ब्रह्महत्या सुरापानं स्तेयं गुर्वङ्गनागमः । महापापोपपापं च तरन्ति स्तवकीर्तनात् ॥ ६५ ॥ गद्यपद्यमयी वाणी मुखात्तस्य प्रजायते । अष्टसिद्धिमवाप्नोति लक्ष्मीस्तोत्रस्य कीर्तनात् ॥ ६६ ॥ ॥ वन्ध्या-पुत्र-प्राप्ति और भूर्जपत्र प्रयोग ॥ वन्ध्या चापि लभेत् पुत्रं गर्भिणी प्रसवेत्सुतम् । पठनात् स्मरणात् सत्यं वच्मि ते गिरिनन्दिनि ॥ ६७ ॥ भूर्जपत्रे समालिख्य रोचनाकुङ्कुमेन तु । भक्त्या सम्पूजयेद्यस्तु गन्धपुष्पाक्षतैस्तथा ॥ ६८ ॥ धारयेद्दक्षिणे बाहौ पुरुषः सिद्धिकाङ्क्षया । योषिद्वामभुजे धृत्वा सर्वसौख्यमयी भवेत् ॥ ६९ ॥ विषं निर्विषतां याति अग्निर्याति च शीतताम् । शत्रवो मित्रतां यान्ति स्तवस्यास्य प्रसादतः ॥ ७० ॥ बहुना किमिहोक्तेन स्तवस्यास्य प्रसादतः । वैकुण्ठे च वसेन्नित्यं सत्यं वच्मि सुरेश्वरि ॥ ७१ ॥ ॥ इति श्रीरुद्रयामले शिवगौरीसंवादे अकारादिक्षकारान्तवर्णग्रथितं श्री कमला स्तवराजः सम्पूर्णम् ॥

श्री कमला स्तोत्रम् (स्तवराज) — विस्तृत परिचय

यह श्री कमला स्तोत्रम् (जिसे स्तवराज भी कहा गया है) श्रीरुद्रयामलतन्त्र के शिव-गौरी संवाद से उद्धृत अद्वितीय रचना है। यह सामान्य स्तुति नहीं, अपितु एक 'वर्ण-ग्रथित' (Varna-grathita) स्तोत्र है।


वर्ण-ग्रथित का अर्थ: इसके श्लोक संस्कृत वर्णमाला के अक्षरों के क्रम से रचे गए हैं। प्रथम श्लोक 'अ' से (अनन्तरूपिणी...), द्वितीय 'आ' से (आपदुद्धारिणी...), तृतीय 'इ' से (इन्दुमुखी...), इसी प्रकार 'क्ष' तक। तंत्र विज्ञान में प्रत्येक अक्षर एक मातृका शक्ति है। अक्षरों के क्रम में स्तुति करने से यह स्तोत्र 'सर्वमन्त्रमय' (श्लोक २) बन जाता है।


शिव स्वयं इसकी महिमा में कहते हैं — "गुह्याद्गुह्यतरं पुण्यं सर्वदेवनमस्कृतम्" — यह गुह्य से भी गुह्यतर है और सभी देवताओं द्वारा नमस्कृत है। फलश्रुति में इसके पाप-नाशक और संतान-दायक प्रभाव का अत्यंत बलपूर्वक वर्णन है।

अमोघ फलश्रुति — शिव का आश्वासन

इस स्तोत्र की फलश्रुति (श्लोक ५७-७१) अत्यंत विस्तृत और प्रभावशाली है:


१. वन्ध्या और गर्भिणी के लिए: "वन्ध्या चापि लभेत् पुत्रं गर्भिणी प्रसवेत्सुतम्" (श्लोक ६७) — वन्ध्या स्त्री को भी पुत्र प्राप्त होता है और गर्भिणी को सुपुत्र। शिव "सत्यं वच्मि" (मैं सत्य कहता हूँ) कहकर इसकी पुष्टि करते हैं।


२. महापाप नाश: "ब्रह्महत्या सुरापानं स्तेयं गुर्वङ्गनागमः" (श्लोक ६५) — ब्रह्महत्या, शराब पीना, चोरी, गुरुपत्नी-गमन जैसे महापाप भी इसके कीर्तन से नष्ट हो जाते हैं।


३. वशीकरण और सम्मान: "राजानो वशमायान्ति" (श्लोक ६१) — राजा और अधिकारी वश में होते हैं। "तं दृष्ट्वा भवेन्मूको वादी" (श्लोक ६०) — वाद-विवाद करने वाले मूक (चुप) हो जाते हैं। "सुराश्च असुराश्चैव... प्रणमन्ति" (श्लोक ६३) — देवता और असुर सभी साधक को प्रणाम करते हैं।


४. भय नाश: "भूतप्रेतग्रहा यक्षा... विद्रवन्ति भयार्ता" (श्लोक ६२) — भूत, प्रेत, ग्रह बाधाएं साधक को देखते ही भयभीत होकर भाग जाती हैं।


५. वाक्सिद्धि और कवित्व: "गद्यपद्यमयी वाणी मुखात्तस्य प्रजायते" (श्लोक ६६) — मुख से सरस्वती प्रवाहित होती है, साधक कवि बन जाता है।

विशेष प्रयोग — भूर्जपत्र धारण विधि

श्लोक ६८-६९ में इस स्तोत्र के यन्त्रवत् प्रयोग की विधि दी गई है:


"भूर्जपत्रे समालिख्य रोचनाकुङ्कुमेन तु" — भूर्जपत्र (Bhojpatra) पर रोचना (गोरोचन) और कुंकुम (केसर/कुमकुम) की स्याही से इस पूरे स्तोत्र को लिखें।


"भक्त्या सम्पूजयेद्यस्तु" — गंध, पुष्प, अक्षत से उसकी पूजा करें।


"धारयेद्दक्षिणे बाहौ पुरुषः... योषिद्वामभुजे"पुरुष दाहिनी भुजा में और स्त्री बाईं भुजा में ताबीज़ में भरकर धारण करें।


फल: "सर्वसौख्यमयी भवेत्" (सर्व सुख), "विषं निर्विषतां याति" (विष प्रभाव हीन), "अग्निर्याति च शीतताम्" (अग्नि भी शीतल हो जाती है — संकट टल जाते हैं)।

पाठ विधि

  • त्रिसन्ध्या: "त्रिसन्ध्यं च दिने दिने" (श्लोक ५७) — प्रातः, मध्याह्न और सायं काल में नित्य पाठ करें।
  • श्रवण और कीर्तन: केवल पाठ ही नहीं, "शृणुयाच्छ्रावयेदपि" (सुनना और सुनाना) भी समान रूप से फलदायी है।
  • शुद्धता: पवित्र होकर, कमला (लक्ष्मी) के चित्र के समक्ष दीप जलाकर पाठ करें।
  • भक्ति: "पठितव्यं प्रयत्नेन" — प्रयत्न और भक्ति के साथ पाठ करें।

अक्सर पूछे जाने वाले प्रश्न (FAQ)

1. इसे 'वर्ण-ग्रथित' (Varna-grathita) क्यों कहते हैं?

यह इसकी सबसे बड़ी विशेषता है। इसके श्लोक संस्कृत वर्णमाला के क्रम (A to Z equivalent) से शुरू होते हैं — अ, आ, इ, ई, उ... से लेकर क्ष तक। तंत्र में इसे 'मातृका योग' कहते हैं। इससे यह साधारण स्तुति न रहकर मन्त्र-शक्ति से संपन्न हो जाता है।

2. यह कमला स्तोत्र १ से कैसे अलग है?

स्तोत्र १: 40 श्लोक, 'प्रसन्ना भव सुन्दरि' ध्रुवपद, तीर्थ-महिमा प्रधान। स्तोत्र २ (यह): 71 श्लोक, रुद्रयामल तंत्र, वर्णमाला-क्रम (Alphabetical), और इसमें ताबीज़ (कवच) धारण और पाप-नाश का विशेष विधान है।

3. भूर्जपत्र पर धारण करने की विधि क्या है?

विधि स्पष्ट है (श्लोक ६८-६९): भूर्जपत्र लें। रोचना (गोरोचन) और कुंकुम (केसर) को मिलाकर स्याही बनाएं। अनार की कलम से पूरा स्तोत्र लिखें। पूजा करें। ताबीज़ (स्वर्ण या रजत) में भरकर पुरुष दाएं हाथ में और स्त्री बाएं हाथ में पहनें। इससे 'सर्वसौख्य' और रक्षा प्राप्त होती है।

4. क्या यह वन्ध्या/नि:संतान के लिए उपयोगी है?

अत्यधिक उपयोगी। श्लोक ६७ में शिव की विशेष घोषणा है — "वन्ध्या चापि लभेत् पुत्रं" — बांझ स्त्री को भी पुत्र प्राप्त होता है। गर्भिणी स्त्री को सुयोग्य सन्तान मिलती है। यह संतान गोपाल मंत्र की तरह प्रभावशाली है।

5. 'ब्रह्महत्या सुरापानं' श्लोक का क्या तात्पर्य है?

इसका अर्थ है कि यह स्तोत्र इतना पवित्र है कि इसके नियमित पाठ से गंभीर से गंभीर पापों (जैसे ब्रह्महत्या, मदिरापान, विश्वासघात) के संस्कार भी धुल जाते हैं और चित्त शुद्ध हो जाता है। यह प्रायश्चित के रूप में भी पढ़ा जा सकता है।

6. क्या इससे शत्रु और कोर्ट-कचहरी में लाभ मिलता है?

हाँ। श्लोक ६० — "भवेन्मूको वादी" (विपक्षी वकील/शत्रु मूक हो जाता है)। श्लोक ७० — "शत्रवो मित्रतां यान्ति" (शत्रु मित्र बन जाते हैं)। इसलिए विवाद, कोर्ट केस या शत्रु भय में इसका पाठ अमोघ अस्त्र है।

7. 'वाक्सिद्धि' क्या है?

श्लोक ६६ कहता है — साधक के मुख से काव्य (Poetry) और ज्ञान स्वतः प्रवाहित होने लगता है। जो वह बोलता है, वह सत्य होने लगता है। यह सरस्वती और लक्ष्मी का संगम है।

8. 'त्रिसन्ध्यं' पाठ न कर सकें तो?

यद्यपि त्रिसन्ध्या (तीन बार) का विधान है, परन्तु समयाभाव में प्रातःकाल या शुक्रवार की रात्रि को 'प्रयत्नेन' (प्रयत्नपूर्वक/एकाग्रता से) पाठ अवश्य करें। नियम और भक्ति में भक्ति प्रधान है।

9. 'स्तवराज' का क्या अर्थ है?

स्तवराज का अर्थ है — 'स्तुतियों का राजा'। शिव ने इसे यह उपाधि इसलिए दी क्योंकि यह केवल स्तुति नहीं, बल्कि वर्णमाला-मन्त्र-विज्ञान है जो भोग (धन-पुत्र-राज्य) और मोक्ष (पाप-नाश-मुक्ति) दोनों एक साथ देता है।

10. क्या इसके पाठ के लिए गुरु दीक्षा अनिवार्य है?

यह स्तोत्र है, मन्त्र नहीं। यद्यपि रुद्रयामल तंत्र का है, पर इसकी प्रकृति 'स्तोत्र' की है। "पठनाच्छ्रवणाद्यस्य नरो मोक्षमवाप्नुयात्" (श्लोक १) — पढ़ने और सुनने मात्र से मोक्ष मिलता है। अतः बिना दीक्षा के भी भक्तिपूर्वक पढ़ा जा सकता है।