Logoपवित्र ग्रंथ

श्री गणेश बाह्य पूजा (Sri Ganesha Bahya Puja)

श्री गणेश बाह्य पूजा (Sri Ganesha Bahya Puja)

श्री गणेश बाह्य पूजा

Sri Ganesha Bahya Puja

श्री गणेश बाह्य पूजा (Sri Ganesha Bahya Puja) भगवान गणेश की उपासना की एक सर्वांगीण और विस्तृत विधि है। यह पवित्र मुद्गल पुराण (Mudgala Purana) से उद्धृत है।

इस स्तोत्र में गार्ग्य ऋषि, राजा ऐल को वह विधि बता रहे हैं जो स्वयं महर्षि गृत्समद (Gritsamada Rishi) ने अपनाई थी। गृत्समद ऋषि को गणेश भक्ति का पितामह कहा जाता है; प्रसिद्ध "गणानां त्वा" वैदिक मंत्र उन्हीं को दृष्ट हुआ था। इस विधि में षोडशोपचार पूजा (16 Upacharas) का काव्यात्मक वर्णन है, जिसके माध्यम से भक्त अपने आराध्य की साक्षात सेवा करता है।

महत्वपूर्ण नोट

  • मानस से बाह्य की ओर: गृत्समद ऋषि पहले "मानस पूजा" (Mental Worship - श्लोक 3) करते हैं, अर्थात हृदय में गणेश जी का ध्यान करते हैं, और फिर उस दिव्य सत्ता को श्वास द्वारा बाहर लाकर "बाह्य पूजा" (मूर्ति/विग्रह में) प्रतिष्ठित करते हैं।
  • अंग लेपन (Anga Lepana): इसमें गणेश जी के प्रसाद (उच्छिष्ट गंध/चंदन) को अपने शरीर के 12 अंगों पर लगाने का विधान है (श्लोक 63-67)। यह भक्त को गणेशमय (Ganesha-like) बना देता है और रक्षा कवच का काम करता है।
  • शिखा धारण: पूजा के अंत में भगवान के निर्माल्य (चढ़े हुए फूल) को आदरपूर्वक अपनी शिखा (सिर) पर धारण करने की बात कही गई है, जो सर्वोच्च आशीर्वाद है।

प्रारंभ :

ऐल उवाच

बाह्यपूजां वद विभो गृत्समदप्रकीर्तिताम् । तेन मार्गेण विघ्नेशं भजिष्यसि निरन्तरम् ॥ १ ॥

गार्ग्य उवाच

आदौ च मानसीं पूजां कृत्वा गृत्समदो मुनिः । बाह्यां चकार विधिवत्तां शृणुष्व सुखप्रदाम् ॥ २ ॥

हृदि ध्यात्वा गणेशानं परिवारादिसम्युतम् । नासिकारन्ध्रमार्गेण तं बाह्याङ्गं चकार ह ॥ ३ ॥

आदौ वैदिकमन्त्रं स गणानां त्वेति सम्पठन् । पश्चाच्छ्लोकं समुच्चार्य पूजयामास विघ्नपम् ॥ ४ ॥

ध्यान एवं आवाहन :

गृत्समद उवाच

चतुर्बाहुं त्रिनेत्रं च गजास्यं रक्तवर्णकम् । पाशाङ्कुशादिसम्युक्तं मायायुक्तं प्रचिन्तयेत् ॥ ५ ॥

आगच्छ ब्रह्मणां नाथ सुराऽसुरवरार्चित । सिद्धिबुद्ध्यादिसम्युक्त भक्तिग्रहणलालस ॥ ६ ॥

कृतार्थोऽहं कृतार्थोऽहं तवागमनतः प्रभो । विघ्नेशानुगृहीतोऽहं सफलो मे भवोऽभवत् ॥ ७ ॥

रत्नसिंहासनं स्वामिन् गृहाण गणनायक । तत्रोपविश्य विघ्नेश रक्ष भक्तान्विशेषतः ॥ ८ ॥

पाद्य, अर्घ्य, आचमन :

सुवासिताभिरद्भिश्च पादप्रक्षालनं प्रभो । शीतोष्णाम्भः करोमि ते गृहाण पाद्यमुत्तमम् ॥ ९ ॥

सर्वतीर्थाहृतं तोयं सुवासितं सुवस्तुभिः । आचमनं च तेनैव कुरुष्व गणनायक ॥ १० ॥

रत्नप्रवालमुक्ताद्यैरनर्घ्यैः संस्कृतं प्रभो । अर्घ्यं गृहाण हेरम्ब द्विरदानन तोषकम् ॥ ११ ॥

मधुपर्क एवं स्नान :

दधिमधुघृतैर्युक्तं मधुपर्कं गजानन । गृहाण भावसम्युक्तं मया दत्तं नमोऽस्तु ते ॥ १२ ॥

पाद्ये च मधुपर्के च स्नाने वस्त्रोपधारणे । उपवीते भोजनान्ते पुनराचमनं कुरु ॥ १३ ॥

चम्पकाद्यैर्गणाध्यक्ष वासितं तैलमुत्तमम् । अभ्यङ्गं कुरु सर्वेश लम्बोदर नमोऽस्तु ते ॥ १४ ॥

यक्षकर्दमकाद्यैश्च विघ्नेश भक्तवत्सल । उद्वर्तनं कुरुष्व त्वं मया दत्तैर्महाप्रभो ॥ १५ ॥

नानातीर्थजलैर्ढुण्ढे सुखोष्णभावरूपकैः । कमण्डलूद्भवैः स्नानं मया कुरु समर्पितैः ॥ १६ ॥

कामधेनुसमद्भूतं पयः परमपावनम् । तेन स्नानं कुरुष्व त्वं हेरम्ब परमार्थवित् ॥ १७ ॥

पञ्चामृतानां मध्ये तु जलैः स्नानं पुनः पुनः । कुरु त्वं सर्वतीर्थेभ्यो गङ्गादिभ्यः समाहृतैः ॥ १८ ॥

दधि धेनुपयोद्भूतं मलापहरणं परम् । गृहाण स्नानकार्यार्थं विनायक दयानिधे ॥ १९ ॥

धेनोः समुद्भवं ढुण्ढे घृतं सन्तोषकारकम् । महामलापघातार्थं तेन स्नानं कुरु प्रभो ॥ २० ॥

सारघं संस्कृतं पूर्णं मधु मधुरसोद्भवम् । गृहाण स्नानकार्यार्थं विनायक नमोऽस्तु ते ॥ २१ ॥

इक्षुदण्डसमुद्भूतां शर्करां मलनाशिनीम् । गृहाण गणनाथ त्वं तया स्नानं समाचर ॥ २२ ॥

यक्षकर्दमकाद्यैश्च स्नानं कुरु गणेश्वर । आन्त्यं मलहरं शुद्धं सर्वसौगन्ध्यकारकम् ॥ २३ ॥

वस्त्र एवं श्रृंगार :

ततो गन्धाक्षतादींश्च दूर्वाङ्कूरान्गजानन । समर्पयामि स्वल्पांस्त्वं गृहाण परमेश्वर ॥ २४ ॥

ब्रह्मणस्पत्यसूक्तैश्च ह्येकविंशतिसङ्ख्यकैः । अभिषेकं करोमि ते गृहाण द्विरदानन ॥ २५ ॥

तत आचमनं देव सुवासितजलेन च । कुरुष्व गणनाथं त्वं सर्वतीर्थभवेन वै ॥ २६ ॥

वस्त्रयुग्मं गृहाण त्वमनर्घं रक्तवर्णकम् । लोकलज्जाहरं चैव विघ्ननाथ नमोऽस्तु ते ॥ २७ ॥

उत्तरीयं सुचित्रं वै नभस्ताराङ्कितं यथा । गृहाण सर्वसिद्धीश मया दत्तं सुभक्तितः ॥ २८ ॥

उपवीतं गणाध्यक्ष गृहाण च ततः परम् । त्रैगुण्यमयरूपं तु प्रणवग्रन्थिबन्धनम् ॥ २९ ॥

ततः सिन्दूरकं देव गृहाण गणनायक । अङ्गलेपनभावार्थं सदानन्दविवर्धनम् ॥ ३० ॥

नानाभूषणकानि त्वमङ्गेषु विविधेषु च । भासुरस्वर्णरत्नैश्च निर्मितानि गृहाण भो ॥ ३१ ॥

गन्ध, पुष्प, धूप, दीप :

अष्टगन्धसमायुक्तं गन्धं रक्तं गजानन । द्वादशाङ्गेषु ते ढुण्ढे लेपयामि सुचित्रवत् ॥ ३२ ॥

रक्तचन्दनसम्युक्तानथवा कुङ्कुमैर्युतान् । अक्षतान्विघ्नराज त्वं गृहाण फालमण्डले ॥ ३३ ॥

चम्पकादिसुवृक्षेभ्यः सम्भूतानि गजानन । पुष्पाणि शमीमन्दारदूर्वादीनि गृहाण च ॥ ३४ ॥

दशाङ्गं गुग्गुलुं धूपं सर्वसौरभकारकम् । गृहाण त्वं मया दत्तं विनायक महोदर ॥ ३५ ॥

नानाजातिभवं दीपं गृहाण गणनायक । अज्ञानमलजं दीपं हरन्तं ज्योतिरूपकम् ॥ ३६ ॥

नैवेद्य एवं फल :

चतुर्विधान्नसम्पन्नं मधुरं लड्डुकादिकम् । नैवेद्यं ते मया दत्तं भोजनं कुरु विघ्नप ॥ ३७ ॥

सुवासितं गृहाणेदं जलं तीर्थसमाहृतम् । भुक्तिमध्ये च पानार्थं देवदेवेश ते नमः ॥ ३८ ॥

भोजनान्ते करोद्वर्तं यक्षकर्दमकेन च । कुरुष्व त्वं गणाध्यक्ष पिब तोयं सुवासितम् ॥ ३९ ॥

दाडिमं खर्जुरं द्राक्षां रम्भादीनि फलानि वै । गृहाण देवदेवेश नानामधुरकाणि तु ॥ ४० ॥

ताम्बूल, दक्षिणा, उपहार :

अष्टाङ्गं देव ताम्बूलं गृहाण मुखवासनम् । असकृद्विघ्नराज त्वं मया दत्तं विशेषतः ॥ ४१ ॥

दक्षिणां काञ्चनाद्यां तु नानाधातुसमुद्भवाम् । रत्नाद्यैः सम्युतां ढुण्ढे गृहाण सकलप्रिय ॥ ४२ ॥

राजोपचारकाद्यानि गृहाण गणनायक । दानानि तु विचित्राणि मया दत्तानि विघ्नप ॥ ४३ ॥

तत आभरणं तेऽहमर्पयामि विधानतः । उपचारैश्च विविधैः तेन तुष्टो भव प्रभो ॥ ४४ ॥

नीराजन एवं मंत्रपुष्प :

ततो दूर्वाङ्कुरान्ढुण्ढे एकविंशतिसङ्ख्यकान् । गृहाण न्यूनसिद्ध्यर्थं भक्तवात्सल्यकारणात् ॥ ४५ ॥

नानादीपसमायुक्तं नीराजनं गजानन । गृहाण भावसम्युक्तं सर्वाज्ञानविनाशन ॥ ४६ ॥

गणानां त्वेति मन्त्रस्य जपं साहस्रकं परम् । गृहाण गणनाथ त्वं सर्वसिद्धिप्रदो भव ॥ ४७ ॥

आर्तिक्यं च सुकर्पूरं नानादीपमयं प्रभो । गृहाण ज्योतिषां नाथ तथा नीराजयाम्यहम् ॥ ४८ ॥

पादयोस्ते तु चत्वारि नाभौ द्वे वदने प्रभो । एकं तु सप्तवारं वै सर्वाङ्गेषु निरञ्जनम् ॥ ४९ ॥

चतुर्वेदभवैर्मन्त्रैर्गाणपत्यैर्गजानन । मन्त्रितानि गृहाण त्वं पुष्पपत्राणि विघ्नप ॥ ५० ॥

स्तुति एवं प्रदक्षिणा :

पञ्चप्रकारकैः स्तोत्रैर्गाणपत्यैर्गणाधिप । स्तौमि त्वां तेन सन्तुष्टो भव भक्तिप्रदायक ॥ ५१ ॥

एकविंशतिसङ्ख्यं वा त्रिसङ्ख्यं वा गजानन । प्रादक्षिण्यं गृहाण त्वं ब्रह्मन् ब्रह्मेशभावन ॥ ५२ ॥

साष्टाङ्गां प्रणतिं नाथ एकविंशतिसम्मिताम् । हेरम्ब सर्वपूज्य त्वं गृहाण तु मया कृतम् ॥ ५३ ॥

क्षमा प्रार्थना और विसर्जन :

न्यूनातिरिक्तभावार्थं किञ्चिद्दुर्वाङ्कुरान् प्रभो । समर्पयामि तेन त्वं साङ्गां पूजां कुरुष्व ताम् ॥ ५४ ॥

त्वया दत्तं स्वहस्तेन निर्माल्यं चिन्तयाम्यहम् । शिखायां धारयाम्येव सदा सर्वप्रदं च तत् ॥ ५५ ॥

अपराधानसङ्ख्यातान् क्षमस्व गणनायक । भक्तं कुरु च मां ढुण्ढे तव पादप्रियं सदा ॥ ५६ ॥

त्वं माता त्वं पिता मे वै सुहृत्सम्बन्धिकादयः । त्वमेव कुलदेवश्च सर्वं त्वं मे न संशयः ॥ ५७ ॥

जाग्रत्स्वप्नसुषुप्तिभिर्देहवाङ्मनसैः कृतम् । सांसर्गिकेण यत्कर्म गणेशाय समर्पये ॥ ५८ ॥

फलश्रुति और न्यास :

बाह्यं नानाविधं पापं महोग्रं तल्लयं व्रजेत् । गणेशपादतीर्थस्य मस्तके धारणात्किल ॥ ५९ ॥

पादोदकं गणेशस्य पीतं मर्त्येन तत्क्षणात् । सर्वान्तर्गतजं पापं नश्यति गणनातिगम् ॥ ६० ॥

गणेशोच्छिष्टगन्धं वै द्वादशाङ्गेषु चर्चयेत् । गणेशतुल्यरूपः स दर्शनात्सर्वपापहा ॥ ६१ ॥

यदि गणेशपूजादौ गन्धभस्मादिकं चरेत् । अथवोच्छिष्टगन्धं तु नो चेत्तत्र विधिं चरेत् ॥ ६२ ॥

द्वादशाङ्गेषु विघ्नेशं नाममन्त्रेण चार्चयेत् । तेन सोऽपि गणेशेन समो भवति भूतले ॥ ६३ ॥

मूर्ध्नि गणेश्वरं चादौ ललाटे विघ्ननायकम् । दक्षिणे कर्णमूले तु वक्रतुण्डं समर्चयेत् ॥ ६४ ॥

वामे कर्णस्य मूले वै चैकदन्तं समर्चयेत् । कण्ठे लम्बोदरं देवं हृदि चिन्तामणिं तथा ॥ ६५ ॥

बाहौ दक्षिणके चैव हेरम्बं वामबाहुके । विकटं नाभिदेशे तु विनायकं समर्चयेत् ॥ ६६ ॥

कुक्षौ दक्षिणगायां तु मयूरेशं समर्चयेत् । वामकुक्षौ गजास्यं वै पृष्ठे स्वानन्दवासिनम् ॥ ६७ ॥

सर्वाङ्गलेपनं शस्तं चित्रितमष्टगन्धकैः । गाणेशानां विशेषेण सर्वभद्रस्य कारणात् ॥ ६८ ॥

ततोच्छिष्टं तु नैवेद्यं गणेशस्य भुनज्म्यहम् । भुक्तिमुक्तिप्रदं पूर्णं नानापापनिकृन्तनम् ॥ ६९ ॥

गणेश स्मरणेनैव करोमि कालखण्डनम् । गाणपत्यैश्च संवासः सदा मेऽस्तु गजानन ॥ ७० ॥

गार्ग्य उवाच

एवं गृत्समदश्चैव चकार बाह्यपूजनम् । त्रिकालेषु महायोगी सदा भक्तिसमन्वितः ॥ ७१ ॥

तथा कुरु महीपाल गाणपत्यो भविष्यसि । यथा गृत्समदः साक्षात्तथा त्वमपि निश्चितम् ॥ ७२ ॥

इति श्रीमदान्त्ये मौद्गल्ये गणेश बाह्य पूजा ।

पाठ के लाभ (Benefits)

  • पाप नाश: श्लोक 60-61 में कहा गया है कि गणेश जी का चरणामृत (Padodaka) पीने और प्रसाद धारण करने से व्यक्ति के भीतर छिपे अनंत पाप और "महोग्र" (भयानक) दोष भी नष्ट हो जाते हैं।
  • काल खण्डन (Conquering Time): श्लोक 70 में भक्त कहता है - "करोमि कालखण्डनम्"। इस पूजा से साधक समय (काल/मृत्यु) के भय और प्रभाव को काट देता है।
  • भुक्ति-मुक्ति: यह पूजा भोग (सांसारिक सुख) और मोक्ष (आध्यात्मिक स्वतंत्रता) दोनों एक साथ प्रदान करती है (Bhukti-Mukti Pradam).

पाठ विधि (Chanting Method)

यह स्तोत्र एक क्रिया-प्रधान स्तोत्र है। इसे केवल पढ़ने के बजाय, इसके साथ मानसिक या शारीरिक रूप से पूजा की क्रिया (Action) करना श्रेष्ठ है:

  1. गणेश जी की मूर्ति या यंत्र स्थापित करें।
  2. पहले वैदिक मंत्र ("गणानां त्वा...") बोलें।
  3. फिर प्रत्येक श्लोक को बोलते हुए सम्बंधित उपचार (जैसे "इदं पाद्यं समर्पयामि") भगवान को अर्पित करें। यदि सामग्री न हो, तो अक्षत (चावल) या पुष्प छोड़ते हुए भावना करें।
  4. अंत में 21 बार प्रदक्षिणा और साष्टांग नमन (श्लोक 52-53) करें।

प्रश्नोत्तरी (FAQ)

श्री गणेश बाह्य पूजा (Bahya Puja) क्या है?
बाह्य पूजा (External Worship) वह विधि है जहाँ भक्त मूर्त रूप में (मूर्ति या यंत्र पर) वास्तविक सामग्री (जल, फूल, चंदन, नैवेद्य आदि) अर्पित कर भगवान की सेवा करता है। यह मानस पूजा (Mental Worship) का अगला चरण है और साधना को भौतिक धरातल पर उतारता है।

इस पूजा विधि का स्रोत (Source) क्या है?
यह परम पवित्र 'मुद्गल पुराण' (Mudgala Purana) से ली गई है। इसमें महान गणेश भक्त 'गृत्समद ऋषि' (Gritsamada Rishi) द्वारा की गई पूजा विधि का वर्णन है, जो उन्होंने राजा ऐल को सुनाई थी।

क्या 'गृत्समद ऋषि' का गणेश भक्ति में कोई विशेष स्थान है?
जी हाँ, गृत्समद ऋषि को गाणपत्य संप्रदाय में गणेश जी का प्रथम और सर्वोपरि भक्त माना जाता है। 'गणानां त्वा' मंत्र के द्रष्टा भी वही हैं। उनकी बताई विधि अत्यंत प्रमाणिक और शीघ्र फलदायी है।

श्लोक 12 में 'मधुपर्क' (Madhuparka) में क्या होता है?
मधुपर्क एक विशेष मिश्रण है जो देवताओं को स्नान कराने या भोग लगाने के लिए बनता है। इसमें 'दधि (Dahi), मधु (Honey) और घृत (Ghee)' का मिश्रण होता है।

श्लोक 61 में 'गणेशोच्छिष्टगन्धं' का क्या महत्व है?
'उच्छिष्ट गंध' वह चंदन है जो भगवान को चढ़ाया जा चुका है। इसे प्रसाद रूप में अपने शरीर के 12 अंगों पर लगाने से भक्त 'गणेश तुल्य' हो जाता है और उसके सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

इस पूजा में 'अंग लेपन' (Anga Lepana) कैसे किया जाता है?
श्लोक 64-67 में 12 अंगों पर न्यास बताया है: सिर पर गणेश्वर, ललाट पर विघ्ननायक, कानों पर वक्रतुंड और एकदंत, कंठ में लंबोदर, हृदय में चिंतामणि आदि का ध्यान कर चंदन लगाना चाहिए.

'यक्षकर्दम' (Yaksha Kardama) क्या है जिसका उल्लेख श्लोक 15 में है?
यक्षकर्दम एक सुगंधित लेप है जो कस्तूरी, केसर, कपूर, चंदन और जल (या गुलाब जल) के मिश्रण से बनता है। यह देवताओं को बहुत प्रिय है।

क्या इस पूजा से पापों का नाश होता है?
बिल्कुल। श्लोक 60 के अनुसार, गणेश जी का 'पादोदक' (सिर्फ चरणों का जल) पीने मात्र से मनुष्य के भीतर के अनंत जन्मों के पाप (Sarvantargatajam papam) नष्ट हो जाते हैं।

श्लोक 4 में 'वैदिक मंत्र' पढ़ने की बात कही गई है, वह कौन सा है?
वह मंत्र है 'गणानां त्वा गणपतिं हवामहे...'। पूजा शुरू करते समय पहले इस वैदिक मंत्र का पाठ करना चाहिए, फिर श्लोकों (पौराणिक मंत्र) का।

नैवेद्य (Bhog) में क्या चढ़ाना चाहिए?
श्लोक 37 के अनुसार 'चतुर्विधान्नसम्पन्नं' (चार प्रकार के अन्न - भक्ष्य, भोज्य, लेह्य, चोष्य) और विशेष रूप से 'मधुरं लड्डुकादिकम्' (मीठे लड्डू आदि) चढ़ाने चाहिए।

पूजा के बाद 'निर्माल्य' (Nirmalya) का क्या करना चाहिए?
श्लोक 55 कहता है - 'शिखायां धारयाम्येव'। भगवान पर चढ़े हुए फूल (निर्माल्य) को आदरपूर्वक अपनी शिखा (Choti) या सिर पर धारण करना चाहिए। यह आशीर्वाद का प्रतीक है।

क्या यह पूजा दिन में तीन बार की जा सकती है?
हाँ, श्लोक 71 में कहा गया है कि गृत्समद ऋषि 'त्रिकालेषु' (तीनों संध्याओं में - सुबह, दोपहर, शाम) यह पूजा करते थे। सामान्य भक्त इसे सुबह एक बार भी कर सकते हैं।

।। ॐ महालक्ष्म्यै नमः ।।