Logoपवित्र ग्रंथ

Mantra Pushpam - मन्त्रपुष्पम् (वैदिक पुष्पांजलि)

Mantra Pushpam - मन्त्रपुष्पम् (वैदिक पुष्पांजलि)

मन्त्रपुष्पम् (वैदिक पुष्पांजलि)

Mantra Pushpam

मन्त्रपुष्पम् (Mantra Pushpam) सनातन धर्म की सबसे लोकप्रिय और मधुर वैदिक प्रार्थनाओं में से एक है। यह कृष्ण यजुर्वेद की तैत्तिरीय आरण्यक (1.22) शाखा से लिया गया है। किसी भी पूजा, यज्ञ या अनुष्ठान की पूर्णता के लिए अंत में देवताओं को यह 'मन्त्र रूपी पुष्प' अर्पित किया जाता है। इसमें जल, अग्नि, वायु, सूर्य, चन्द्रमा और नक्षत्रों की परस्पर निर्भरता का अद्भुत वैज्ञानिक और आध्यात्मिक वर्णन है।

॥ मन्त्रपुष्पम् ॥ धाता पुरस्ताद्यमुदाजहार । शक्रः प्रविद्वान्प्रदिशश्चतस्रः । तमेवं विद्वानमृत इह भवति । नान्यः पन्था अयनाय विद्यते । ओं सहस्रशीर्षं देवं विश्वाक्षं विश्वशम्भुवम् । विश्वं नारायणं देवमक्षरं परमं पदम् । विश्वतः परमं नित्य विश्वं नारायणग्ं हरिम् । विश्वमेवेदं पुरुषस्तद्विश्वमुपजीवति । पतिं विश्वस्यात्मेश्वरग्ं शाश्वतग्ं शिवमच्युतम् । नारायणं महाज्ञेयं विश्वात्मानं परायणम् । नारायणः परो ज्योतिरात्मा नारायणः परः । नारायणः परं ब्रह्म तत्त्वं नारायणः परः । नारायणः परो ध्याता ध्यानं नारायणः परः । यच्च किञ्चिज्जगत्सर्वं दृश्यते श्रूयतेऽपि वा ॥ अन्तर्वहिश्च तत्सर्वं व्याप्य नारायणः स्थितः । अनन्तमव्ययं कविग्ं समुद्रेऽन्तं विश्वशम्भुवम् । पद्मकोश प्रतीकाशग्ं हृदयं चाप्यधोमुखम् । अधो निष्ट्या वितस्त्यान्ते नाभ्यामुपरि तिष्ठति । ज्वालमालाकुलं भाती विश्वस्यायतनं महत् । सन्ततग्ं सिराभिस्तु लम्बत्याकोशसन्निभम् । तस्यान्ते सुषिरग्ं सूक्ष्मं तस्मिन् सर्वं प्रतिष्ठितम् । तस्य मध्ये महानग्निर्विश्वार्चिर्विश्वतोमुखः । सोऽग्रभुग्विभजन्तिष्ठन्नाहारमजरः कविः । तिर्यगूर्ध्वमधश्शायी रश्मयस्तस्य सन्तता । सन्तापयति स्वं देहमापादतलमस्तकः । तस्य मध्ये वह्निशिखा अणीयोर्ध्वा व्यवस्थिता । नीलतोयदमध्यस्था विद्युल्लेखेव भास्वरा । नीवारशूकवत्तन्वी पीता भास्वत्यणूपमा । तस्याः शिखाया मध्ये परमात्मा व्यवस्थितः । स ब्रह्म स शिवः (स हरिः) सेन्द्रः सोऽक्षरः परमः स्वराट् ॥ योपां पुष्पम् वेद योऽपां पुष्पं वेद । पुष्पवान् प्रजावान् पशुमान् भवति । चन्द्रमा वा अपां पुष्पम् । पुष्पवान् प्रजावान् पशुमान् भवति । य एवं वेद । योऽपामायतनं वेद । आयतनवान् भवति । अग्निर्वा अपामायतनम् । आयतनवान् भवति । योऽग्नेरायतनं वेद ॥ आयतनवान् भवति । आपो वा अग्नेरायतनम् । आयतनवान् भवति । य एवं वेद । योऽपामायतनं वेद । आयतनवान् भवति । वायुर्वा अपामायतनम् । आयतनवान् भवति । यो वायोरायतनं वेद । आयतनवान् भवति । आपो वै वायोरायतनम् । आयतनवान् भवति । य एवं वेद । योऽपामायतनं वेद । आयतनवान् भवति । असौ वै तपन्नपामायतनम् । आयतनवान् भवति । योऽमुष्य तपत आयतनं वेद । आयतनवान् भवति । आपो वा अमुष्य तपत आयतनम् ॥ आयतनवान् भवति । य एवं वेद । योऽपामायतनं वेद । आयतनवान् भवति । चन्द्रमा वा अपामायतनम् । आयतनवान् भवति । यश्चन्द्रमस आयतनं वेद । आयतनवान् भवति । आपो वै चन्द्रमस आयतनम्। आयतनवान् भवति । य एवं वेद । योऽपामायतनं वेद । आयतनवान् भवति । नक्षत्राणि वा अपामायतनम् । आयतनवान् भवति । यो नक्षत्राणामायतनं वेद । आयतनवान् भवति । आपो वै नक्षत्राणामायतनम् । आयतनवान् भवति । य एवं वेद । योऽपामायतनं वेद । आयतनवान् भवति । पर्जन्यो वा अपामायतनम् । आयतनवान् भवति । यः पर्जन्यस्यायतनं वेद । आयतनवान् भवति । आपो वै पर्जन्यस्याऽऽयतनम् । आयतनवान् भवति । य एवं वेद । योऽपामायतनं वेद । आयतनवान् भवति । संवत्सरो वा अपामायतनम् । आयतनवान् भवति । यस्संवत्सरस्यायतनं वेद । आयतनवान् भवति । आपो वै संवत्सरस्यायतनम् । आयतनवान् भवति । य एवं वेद । योऽप्सु नावं प्रतिष्ठितां वेद । प्रत्येव तिष्ठति ॥ विष्णु स्तुति किं तद्विष्णोर्बलमाहुः का दीप्तिः किं परायणं एको यद्धारयद्देवः रेजती रोदसी उभे वाताद्विष्णोर्बलमाहुः अक्षराद्दीप्तिरुच्यते त्रिपदाद्धारयद्देवः यद्विष्णोरेकमुत्तमम् । ओं राजाधिराजाय प्रसह्यसाहिने । नमो वयं वैश्रवणाय कुर्महे । स मे कामान्कामकामाय मह्यम् । कामेश्वरो वैश्रवणो ददातु । कुबेराय वैश्रवणाय । महाराजाय नमः ॥ ओं स्वस्ति साम्राज्यं भौज्यं स्वाराज्यं वैराज्यं पारमेष्ठ्यं राज्यं महाराज्यमाधिपत्यमयं समन्तपर्यायी स्यात्सार्वभौमः सार्वायुष आन्तादापरार्धात्पृथिव्यै समुद्रपर्यन्ताया एकराळिति ॥ तदप्येष श्लोकोऽभिगीतो मरुतः परिवेष्टारो मरुत्तस्यावसन् गृहे । आविक्षितस्य कामप्रेर्विश्वेदेवाः सभासद इति ॥ ओं तद्ब्रह्म ओं तद्वायुः ओं तदात्मा ओं तत्सत्यं ओं तत्सर्वम् ओं तत्पुरोर्नमः । अन्तश्चरति भूतेषु गुहायां विश्वमूर्तिषु । त्वं यज्ञस्त्वं वषट्कारस्त्वमिन्द्रस्त्वग्ं रुद्रस्त्वं विष्णुस्त्वं ब्रह्म त्वं प्रजापतिः । त्वं तदाप आपो ज्योती रसोऽमृतं ब्रह्म भूर्भुवस्सुवरोम् ॥ ईशानः सर्वविद्यानामीश्वरः सर्वभूतानां ब्रह्माऽधिपतिर्ब्रह्मणोऽधिपतिर्ब्रह्मा शिवो मे अस्तु सदाशिवोम् ॥ तद्विष्णोः परमं पदग्ं सदा पश्यन्ति सूरयः । दिवीव चक्षुराततम् । तद्विप्रासो विपन्यवो जागृवां सस्समिन्धते । विष्णोर्यत्परमं पदम् । ऋतग्ं सत्यं परं ब्रह्म पुरुषं कृष्णपिङ्गलम् । ऊर्ध्वरेतं विरूपाक्षं विश्वरूपाय वै नमो नमः । ओं नारायणाय विद्महे वासुदेवाय धीमहि । तन्नो विष्णुः प्रचोदयात् ॥ (शान्ति पाठ) आकाशात्पतितं तोयं यथा गच्छति सागरम् । सर्वदेव नमस्कारः केशवं प्रतिगच्छति ॥ ओं शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥

मन्त्रपुष्पम्: अर्थ और दर्शन

1. परिचय (Introduction) 'मन्त्रपुष्पम्' दो शब्दों से बना है - 'मन्त्र' और 'पुष्प'। इसका अर्थ है ईश्वर को पुष्पांजलि के रूप में मन्त्र अर्पित करना। जब हमारे पास भगवान को चढ़ाने के लिए भौतिक फूल नहीं होते, या जब हम अपनी भक्ति की पराकाष्ठा को व्यक्त करना चाहते हैं, तो हम इन वैदिक ऋचाओं का पाठ करते हैं।

2. दार्शनिक महत्त्व (Philosophical Significance) इस सूक्त का मुख्य भाग "योऽपां पुष्पं वेद..." से शुरू होता है। इसमें एक अद्भुत रहस्य छिपा है:

  • जल (आपः): यहाँ जल को जीवन का मूल तत्त्व माना गया है।
  • पुष्प (सार): मन्त्र कहता है - "जो जल के पुष्प को जानता है, वह स्वयं पुष्पवान (समृद्ध), प्रजावान (संतानयुक्त) और पशुवान होता है।"
  • चन्द्रमा: यहाँ 'चन्द्रमा' को जल का पुष्प कहा गया है। यह विज्ञान और अध्यात्म का संगम है, क्योंकि चन्द्रमा ही समुद्र के ज्वार-भाटा (जल) को नियंत्रित करता है।

3. पंचमहाभूतों का सम्बन्ध मन्त्रपुष्पम् हमें बताता है कि इस ब्रह्माण्ड में सब कुछ एक-दूसरे का 'आयतन' (आधार/घर) है:

  • जल का आधार अग्नि है, और अग्नि का आधार जल है।
  • जल का आधार वायु है, और वायु का आधार जल है।
  • जल का आधार सूर्य (तपन्) है।
  • जल का आधार नक्षत्र और संवत्सर (समय) हैं।

यह सूक्त हमें सिखाता है कि प्रकृति के सभी तत्त्व (Elements) परस्पर जुड़े हुए हैं। हम इनमें से किसी एक की भी उपेक्षा नहीं कर सकते।

4. राजाधिराजाय (The Universal Prayer) अंत में, "ओं राजाधिराजाय प्रसह्यसाहिने..." मन्त्र द्वारा उस परम सत्ता (ब्रह्म) को नमन किया जाता है जो राजाओं का भी राजा है। हम प्रार्थना करते हैं कि वह हमारी सभी सात्विक कामनाओं (कामान्) को पूर्ण करे।

निष्कर्ष मन्त्रपुष्पम् का पाठ करने से न केवल बाहरी पूजा पूर्ण होती है, बल्कि साधक को यह अनुभूति भी होती है कि वह इस विराट ब्रह्माण्ड (Cosmos) का एक अभिन्न अंग है। यह 'समष्टि' (Universe) के साथ 'व्यष्टि' (Individual) का मिलन है।

अक्सर पूछे जाने वाले प्रश्न (FAQs)

1. मन्त्रपुष्पम् क्या है?

मन्त्रपुष्पम् तैत्तिरीय आरण्यक से लिया गया एक प्रसिद्ध वैदिक सूक्त है। यह आमतौर पर किसी भी पूजा, हवन या आरती के समापन पर भगवान को 'शब्द-पुष्प' (मन्त्र रूपी फूल) अर्पित करने के लिए गाया जाता है।

2. 'योपां पुष्पम् वेद' का क्या अर्थ है?

इस पंक्ति का अर्थ है - 'जो जल के पुष्प को जानता है'। यहाँ जल (आपः) को जीवन का आधार और चन्द्रमा को जल का पुष्प (सार) बताया गया है। यह सृष्टि के पंचमहाभूतों के बीच के सम्बन्ध को दर्शाता है।

3. मन्त्रपुष्पम् का पाठ कब करना चाहिए?

इसका पाठ मुख्य रूप से षोडशोपचार पूजा के अंत में, आरती के बाद और प्रदक्षिणा से पहले किया जाता है। इसे देवताओं को प्रसन्न करने वाला सर्वश्रेष्ठ स्तुति पाठ माना गया है।

4. क्या स्त्रियां मन्त्रपुष्पम् का पाठ कर सकती हैं?

हाँ, भक्ति भाव से कोई भी इसका पाठ कर सकता है। आधुनिक समय में, शुद्ध उच्चारण और श्रद्धा के साथ इसका पाठ सभी के लिए कल्याणकारी माना जाता है।

5. राजाधिराजाय प्रसह्यसाहिने... का क्या महत्त्व है?

यह मन्त्रपुष्पम् का अंतिम भाग है, जिसमें भगवान कुबेर (वैश्रवण) और ईश्वरों के ईश्वर (महादेव/विष्णु) की स्तुति की गई है, जो सभी कामनाओं को पूर्ण करने वाले हैं।

।। ॐ महालक्ष्म्यै नमः ।।