Logoपवित्र ग्रंथ

श्रीपञ्चमुखिवीरहनूमत्कवचम् (सुदर्शनसंहिता) - अभेद्य सुरक्षा और शत्रु विजय का अमोघ अस्त्र

Shri Panchamukhi Vira Hanumat Kavacham (Sudarshana Samhita)

श्रीपञ्चमुखिवीरहनूमत्कवचम् (सुदर्शनसंहिता) - अभेद्य सुरक्षा और शत्रु विजय का अमोघ अस्त्र
॥ श्रीपञ्चमुखिवीरहनूमत्कवचम् ॥ (सुदर्शनसंहितातः ।) ॥ विनियोगः ॥ अस्य श्रीपञ्चमुखिवीरहनूमत्कवचस्तोत्रमहामन्त्रस्य ब्रह्मा ऋषिः । गायत्री छन्दः । पञ्चमुख्यन्तर्गतः श्रीरामरूपी परमात्मा देवता । रां बीजम् । मं शक्तिः । चन्द्र इति कीलकम् । पञ्चमुख्यन्तर्गत श्रीरामरूपिपरमात्मप्रसादसिद्ध्यर्थे मम सर्वाभीष्टसिद्ध्यर्थे जपे विनियोगः । ॥ करन्यासः ॥ रां अङ्गुष्ठाभ्यां नमः । रीं तर्जनीभ्यां नमः । रूं मध्यमाभ्यां नमः । रैं अनामिकाभ्यां नमः । रौं कनिष्ठिकाभ्यां नमः । रः करतलकरपृष्ठाभ्यां नमः । ॥ अङ्गन्यासः ॥ रां हृदयाय नमः । रीं शिरसे स्वाहा । रूं शिखायै वषट् । रैं कवचाय हुम् । रौं नेत्राभ्यां वौषट् । रः अस्त्राय फट् । भूर्भुवस्सुवरोम् ॥ (इति दिग्बन्धः) ॥ अथ ध्यानम् ॥ वन्दे वानरनारसिंहखगराट्क्रोडाश्ववक्त्रान्वितं दिव्यालङ्करणं त्रिपञ्चनयनं देदीप्यमानं रुचा । हस्ताब्जैरसिखेटपुस्तकसुधाकुम्भाङ्कुशादीन् हलान् खट्वाङ्गं फणिभूरुहं दशभुजं सर्वारिदर्पापहम् ॥ ॥ ईश्वर उवाच ॥ अथ ध्यानं प्रवक्ष्यामि शृणु सर्वाङ्गसुन्दरि । यत्कृतं देवदेवेशि ध्यानं हनुमतः परम् ॥ १॥ पञ्चवक्त्रं महाभीमं त्रिपञ्चनयनैर्युतम् । बाहुभिर्दशभिर्युक्तं सर्वकामार्थसिद्धिदम् ॥ २॥ पूर्वं तु वानरं वक्त्रं कोटिसूर्यसमप्रभम् । दंष्ट्राकरालवदनं भ्रुकुटीकुटिलेक्षणम् ॥ ३॥ अन्यत्तु दक्षिणं वक्त्रं नारसिंहं महाद्भुतम् । अत्युग्रतेजोज्वलितं भीषणं भयनाशनम् ॥ ४॥ पश्चिमं गारुडं वक्त्रं वज्रकुण्डं महाबलम् । सर्वनागप्रशमनं विषभूतादिकृन्तनम् ॥ ५॥ उत्तरं सौकरं वक्त्रं कृष्णं दीप्तं महोज्ज्वलम् । पातालसिद्धिवेतालज्वररोगादिकृन्तनम् ॥ ६॥ ऊर्ध्वं हयाननं घोरं दानवान्तकरं परम् । एतत्पञ्चमुखं तस्य ध्यायतामभयङ्करम् ॥ खड्गं त्रिशूलं खट्वाङ्गं पाशाङ्कुशसुपर्वतम् । मुष्टिद्रुमगदाभिन्दिपालज्ञानेन संयुतम् ॥ ८॥ एतान्यायुधजालानि धारयन्तं यजामहे । प्रेतासनोपविष्टं तु सर्वाभरणभूषितम् ॥ ९॥ दिव्यमालाम्बरधरं दिव्यगन्धानुलेपनम् । सर्वाश्चर्यमयं देवमनन्तं विश्वतोमुखम् ॥ १०॥ पञ्चास्यमच्युतमनेकविचित्रवीर्यं श्रीशङ्खचक्ररमणीयभुजाग्रदेशम् । पीताम्बरं मकुटकुण्डलनूपुराङ्गं उद्योतितं कपिवरं हृदि भावयामि ॥ ११॥ मर्कटेश महोत्साह सर्वशोकविनाशक । शत्रून् संहर मां रक्ष श्रियं दापय मे प्रभो ॥ १२॥ हरिमर्कटमर्कटमन्त्रमिमं परिलिख्यति लिख्यति भूमितले । यदि नश्यति नश्यति शत्रुकुलं यदि मुञ्चति मुञ्चति वामकरः ॥ १३॥ इति ध्यानम् ॥ श्रीपञ्चमुखहनुमत्कवचस्तोत्रमहामन्त्रपठनं करिष्ये ॥ ॐ हरिमर्कटमहामर्कटाय ॐ वं वं वं वं वं वं फट् फे फे स्वाहा । ॐ हरिमर्कटमहामर्कटाय ॐ घं घं घं घं घं घं फट् फे फे स्वाहा । ॐ हरिमर्कटमहामर्कटाय ॐ खें खें खें खें खें खें फट् फे फे मारणाय स्वाहा । ॐ हरिमर्कटमर्कटाय ॐ ठं ठं ठं ठं ठं ठं फट् फे फे स्तम्भनाय स्वाहा । ॐ हरिमर्कटमर्कटाय ॐ ॐ ॐ ॐ ॐ ॐ फट् फे फे आकर्षणसत्वकाय स्वाहा । ॐ हरिमर्कटमर्कटमन्त्रमिदं परिलिख्यति लिख्यति भूमितले । यदि नश्यति नश्यति वामकरे परिमुञ्चति मुञ्चति शृङ्खलिका । ॐ नमो भगवते पञ्चवदनाय पूर्वे कपिमुखाय श्रीवीरहनूमते ॐ टं टं टं टं टं टं सकलशत्रुसंहाराय हुं फट् फे फे फे फे फे फे स्वाहा । ॐ नमो भगवते श्रीपञ्चवदनाय दक्षिणे करालवदन श्रीनृसिंहमुखाय श्रीवीरहनूमते ॐ हं हं हं हं हं हं सकल भूतप्रेतदमनाय महाबलाय हुं फट् फे फे फे फे फे फे स्वाहा । ॐ नमो भगवते पञ्चवदनाय पश्चिमे गरुडमुखाय श्रीवीरहनूमते ॐ मं मं मं मं मं मं महारुद्राय सकलरोगविषपरिहाराय हुं फट् फे फे फे फे फे फे स्वाहा । ॐ नमो भगवते पञ्चवदनाय उत्तरे आदिवराहमुखाय श्रीवीरहनूमते ॐ लं लं लं लं लं लं लक्ष्मणप्राणदात्रे लङ्कापुरीदाहनाय सकलसम्पत्कराय पुत्रपौत्राद्यभिवृद्धिकराय ॐ नमः स्वाहा । ॐ नमो भगवते पञ्चवदनाय ऊर्ध्वमुखस्थितहयग्रीवमुखाय श्रीवीरहनूमते ॐ रुं रुं रुं रुं रुं रुं रुद्रमूर्तये सकललोकवशीकराय वेदविद्यास्वरूपिणे । ॐ नमः स्वाहा । (इति मूलमन्त्रः । बीजमुद्राः प्रदर्शयेत्) ॐ कं खं गं घं ङं चं छं जं झं ञं टं ठं डं ढं णं तं थं दं धं नं पं फं बं भं मं यं रं लं वं शं षं सं हं ळं क्षं स्वाहा । इति दिग्बन्धः । ॐ नमो भगवते आञ्जनेयाय महाबलाय हुं फट् फे फे फे फे फे फे स्वाहा । ॐ नमो भगवते श्रीवीरहनूमते प्रबलपराक्रमाय आक्रान्तदिङ्मण्डलाय शोभिताननाय धवलीकृतवज्रदेहाय जगच्चिन्तकाय रुद्रावताराय लङ्कापुरीदाहनाय उदधिलङ्घनाय सेतुबन्धनाय दशकण्ठशिरःक्रान्ताय सीताश्वासनाय अनन्तकोटिब्रह्माण्डनायकाय महाबलाय वायुपुत्राय अञ्जनादेवीगर्भसम्भूताय श्रीरामलक्ष्मणानन्दकराय कपिसैन्यप्रियकराय सुग्रीवसहायकारणकार्यसाधकाय पर्वतोत्पाटनाय कुमारब्रह्मचारिणे गम्भीरशब्दोदयाय ॥ (श्रीरामचन्द्रदूताय आञ्जनेयाय वायुपुत्राय महाबलाय सीतादुःख- निवारणाय लङ्कादहनकारणाय महाबलप्रचण्डाय कोलाहलसकल- ब्रह्माण्डविश्वरूपाय सप्तसमुद्रनिरालम्बिताय पिङ्गलनयनाय अमितविक्रमाय सूर्यबिम्बफलसेवनाय दृष्टिनिरालङ्कृताय अङ्गदलक्ष्मणमहाकपिसैन्यप्राणनिर्वाहकाय दशकण्ठविध्वंसनाय रामेष्टाय फल्गुनसखाय सीतासमेतरामचन्द्रप्रसादकाय स्वाहा ।) ॐ ह्रीं क्लीं सर्वदुष्टग्रहनिवारणाय सर्वरोगज्वरोच्चाटनाय शाकिनी-डाकिनीविध्वंसनाय ॐ ह्रीं क्लीं हुं फट् फे फे स्वाहा । ॐ नमो भगवते श्रीवीरहनूमते सर्वभूतज्वरैकाहिक-द्व्याहिक-त्र्याहिक-चातुर्थिक-सन्ततविषमज्वर- गुप्तज्वर-शीतज्वर-महेश्वरज्वर-वैष्णवज्वरादिसर्वज्वरान् छिन्दि छिन्दि भिन्दि भिन्दि । यक्षराक्षसब्रह्मराक्षसभूतप्रेतपिशाचानुच्चाटयोच्चाटय ॥ ॐ श्रीं ह्रीं हुं फट् फे फे स्वाहा । ॐ नमो भगवते श्रीवीरहनूमते नमः । ॐ ह्रां ह्रीं ह्रूं ह्रैं ह्रौं ह्रः । आह आह । असै असै एहि एहि ॐ ॐ हों हों हुं हुं फट् फे फे स्वाहा । ॐ नमो भगवते पवनात्मजाय डाकिनी-शाकिनी-मोहिनीनिःशेष- निरसनाय सर्वविषं निर्विषं कुरु कारय कारय हुं फट् फे फे स्वाहा । ॐ नमो भगवते श्रीवीरहनुमते सिंहशरभ-शार्दूल-गण्डभेरुण्ड-पुरुषमृगाणां ओशाति निरसनाय । क्रमनिरसनक्रमणं कुरु । सर्वरोगान्निवारय निवारय आक्रोशय आक्रोशय शत्रून्मादभयं छिन्दि छिन्दि । छादय छादय । मारय मारय । शोषय शोषय । मोहय मोहय । ज्वालय ज्वालय । प्रहारय प्रहारय । मम सर्वरोगान् छेदय छेदय । ॐ ह्रीं हुं फट् फे फे स्वाहा । ॐ नमो भगवते श्रीवीरहनुमते सर्वरोगदुष्टग्रहानुच्चाटय उच्चाटय परबलानि क्षोभय क्षोभय । मम सर्वकार्याणि साधय साधय । शृङ्खलाबन्धनं मोक्षय मोक्षय । कारागृहादिभ्यो मोचय मोचय । शिरःशूल-कर्णशूलाक्षिशूल-कुक्षिशूल- पार्श्वशूलादि महारोगान् निवारय निवारय । नागपाशानन्त-वासुकि- तक्षक-कर्कोटक-कालगुलियकपद्म-महापद्म-कुमुदाचलचर-रात्रिचर- दिवाचरादिसर्वविषं निर्विषं कुरु निर्विषं कुरु । सर्वरोगनिवारणं कुरु । सर्वराजसभामुखस्तम्भनं कुरु । स्त्रीजनस्तम्भनं कुरु स्तम्भनं कुरु । सर्वभयचोरभयाग्निभयप्रशमनं कुरु प्रशमनं कुरु । सर्वनरयन्त्र-परतन्त्र-परविद्यां छेदय छेदय । सन्त्रासय सन्त्रासय । मम सर्वविद्यां प्रकटय प्रकटय । पोषय पोषय । सर्वारिष्टं शमय शमय सर्वशत्रून् संहारय संहारय । सर्वरोगपिशाचबाधां निवारय निवारय । ॐ ह्रां ह्रीं ह्रूं ह्रें फट् फे फे स्वाहा । ॐ नमो भगवते श्रीवीरहनूमते वरप्रसादकाय सर्वाभीष्टप्रदाय सकलसम्पत्कराय महारक्षकाय ॐ जं जं जं जं जं जं जगज्जीवनाय हुं फट् फे फे फे स्वाहा । ॥ फलश्रुतिः ॥ य इदं कवचं नित्यं प्रपठेत् प्रयतो नरः । एकवारं पठेन्नित्यं सर्वशत्रुविनाशनम् । द्विवारं तु पठेन्नित्यं पुत्रपौत्रप्रवर्धनम् ॥ त्रिवारं यः पठेन्नित्यं सर्वसम्पत्करं शुभम् । चतुर्वारं पठेन्नित्यं सर्वरोगनिवारणम् ॥ पञ्चवारं पठेन्नित्यं सर्वशत्रुवशीकरम् । षड्वारं तु पठेन्नित्यं सर्वदेववशीकरम् ॥ सप्तवारं पठेन्नित्यं सर्वसौभाग्यदायकम् । अष्टवारं पठेन्नित्यमिष्टकामार्थसिद्धिदम् ॥ नववारं सप्तकेन सर्वराज्यवशीकरम् । दशवारं च प्रजपेत् त्रैलोक्यज्ञानदर्शनम् ॥ एकादशं जपित्वा तु सर्वसिद्धिकरं नृणाम् । त्रिसप्तनववारं च राजभोगं च सम्भवेत् ॥ द्विसप्तदशवारं तु त्रैलोक्यज्ञानदर्शनम् । दशैकवारं पठनादिदं मन्त्रं त्रिसप्तकम् ॥ स्वजनैस्तु समायुक्तस्त्रैलोक्यविजयी भवेत् । कवचस्मरणादेव महाफलमवाप्नुयात् । चन्द्राभं चरणारविन्दयुगलं कौपीनमौञ्जीधरं नाभ्यां वै कटिसूत्रयुक्तवसनं यज्ञोपवीतं शुभम् । हस्ताभ्यामवलम्बिताञ्जलिपुटं हारावलिं कुण्डलं बिभ्रद्दीर्घशिखाप्रसन्नवदनं वन्द्याञ्जनेयं भजे ॥ ॥ इति श्रीसुदर्शनसंहितायां श्रीपञ्चमुखिवीरहनूमत्कवचं सम्पूर्णम् ॥

श्री पंचमुखी वीर हनुमत् कवच: एक परिचय

श्री पंचमुखी वीर हनुमत् कवच (Shri Panchamukhi Vira Hanumat Kavacham) भगवान हनुमान की उपासना का एक अत्यंत दुर्लभ और शक्तिशाली तांत्रिक विधान है। यह पवित्र स्तोत्र प्राचीन सुदर्शन संहिता से लिया गया है। जहाँ अन्य कवच मुख्य रूप से रक्षात्मक होते हैं, वहीं यह "वीर" कवच रक्षा के साथ-साथ आक्रामक रूप से शत्रुओं और बाधाओं का नाश करने वाला महाशास्त्र है। यह साधक को न केवल अभेद्य सुरक्षा प्रदान करता है, बल्कि उसे जीवन के हर क्षेत्र में विजयी बनाता है।

इस स्तोत्र का विशिष्ट महत्व और 5 मुखों का रहस्य

पंचमुखी हनुमान का स्वरूप भगवान के विराट रूप का प्रतीक है, जिसमें वे पांच देवताओं की शक्तियों को समाहित करते हैं। सुदर्शन संहिता के अनुसार, प्रत्येक मुख का अपना विशिष्ट कार्य और प्रभाव है:

  • १. पूर्व मुख (वानर): यह हनुमान जी का मूल मुख है, जो सूर्य के समान तेजस्वी ("कोटिसूर्यसमप्रभम्") है। इसका मुख्य कार्य समस्त शत्रुओं का नाश करना और साधक को विजय दिलाना है।

  • २. दक्षिण मुख (नरसिंह): भगवान नरसिंह का यह उग्र मुख "अत्युग्रतेजोज्वलितं" है। यह भय, भूत-प्रेत, पिशाच और अदृश्य बाधाओं का दमन करता है और साधक को निडर बनाता है।

  • ३. पश्चिम मुख (गरुड़): यह मुख "सर्वनागप्रशमनं" है, अर्थात यह सभी प्रकार के सर्प दोष, विष और असाध्य रोगों (जैसे "विषभूतादिकृन्तनम्") को नष्ट करता है। यह स्वास्थ्य और आरोग्य का प्रदाता है।

  • ४. उत्तर मुख (वराह): भगवान वराह का यह मुख "पातालसिद्धिवेताल" और ज्वर आदि का नाश करता है। यह साधक को अखंड धन-संपत्ति, ऐश्वर्य और स्थिरता ("सकलसम्पत्कराय") प्रदान करता है।

  • ५. ऊर्ध्व मुख (हयग्रीव): आकाश की ओर मुख किए हुए यह हयग्रीव रूप संपूर्ण ज्ञान, विद्या और वाणी की सिद्धि देता है। यह "दानवान्तकरं" भी है, जो अज्ञान रूपी दानव का नाश करता है।

स्तोत्र के प्रमुख भाव और लाभ (फलश्रुति)

सुदर्शन संहिता की फलश्रुति में इस कवच के पाठ के चमत्कारी लाभों का विस्तृत वर्णन है। यह केवल एक प्रार्थना नहीं, बल्कि एक सिद्ध मंत्र है:

१. शत्रु और तंत्र बाधा निवारण

इस कवच का सबसे बड़ा लाभ "सर्वशत्रुविनाशनम्" है। यह न केवल भौतिक शत्रुओं को परास्त करता है, बल्कि "परयन्त्र-परतन्त्र" (दूसरों द्वारा किए गए जादू-टोने) को भी काटकर वापस भेज देता है।

२. असाध्य रोगों से मुक्ति

यह कवच "सर्वरोगनिवारणम्" है। यह एकाहिक (एक दिन का बुखार), द्व्याहिक, और अन्य विषम ज्वर, शूल, और वात-पित्त-कफ जनित रोगों को "छिन्दि छिन्दि" (काट दो) के मंत्रों द्वारा नष्ट करता है।

३. पुत्र-पौत्र और वंश वृद्धि

जो साधक संतान सुख से वंचित हैं या जिनके परिवार में बाधाएं हैं, उन्हें इसके पाठ से "पुत्रपौत्रप्रवर्धनम्" का आशीर्वाद मिलता है।

४. राजभोग और वशीकरण

यह कवच साधक को "सर्वलोकवशङ्करम्" (सभी लोगों को अनुकूल बनाने वाला) और "राजभोग" (राजकीय सुख) प्रदान करता है। यह समाज में मान-सम्मान और प्रभाव बढ़ाता है।

पाठ करने की विधि और विशेष अवसर

चूंकि यह एक मंत्रात्मक कवच है, इसका पाठ पूर्ण विधि-विधान और पवित्रता से करना चाहिए:
  1. विनियोग और न्यास: पाठ शुरू करने से पहले हाथ में जल लेकर विनियोग करें और फिर अपने शरीर के अंगों (हृदय, शिर, शिखा आदि) में न्यास करें। इससे शरीर कवच धारण करने के लिए सिद्ध होता है।

  2. ध्यान: पंचमुखी हनुमान के विराट स्वरूप का अपने हृदय में ध्यान करें, जैसा कि "अथ ध्यानम्" श्लोकों में वर्णित है।

  3. अनुष्ठान संख्या:
    • 1 बार: नित्य सुरक्षा और शत्रु नाश के लिए।
    • 3 बार: धन-संपत्ति और शुभ कार्यों के लिए।
    • 11 बार: सर्व-सिद्धि और विशेष मनोकामना पूर्ति के लिए।
  4. विशेष अवसर: मंगलवार और शनिवार की रात, ग्रहण काल, हनुमान जयंती, या किसी घोर संकट के समय इसका पाठ तुरंत फलदायी होता है।

अक्सर पूछे जाने वाले प्रश्न (FAQ)

Q1. श्री पंचमुखी वीर हनुमत् कवच क्या है?

यह सुदर्शन संहिता में वर्णित भगवान हनुमान का एक अत्यंत शक्तिशाली तांत्रिक कवच है जो उनके 'वीर' (योद्धा) स्वरूप को समर्पित है। इसमें हनुमान जी के पांच मुखों का आह्वान कर सुरक्षा और शत्रु विजय की प्रार्थना की जाती है।

Q2. इस कवच के रचयिता कौन हैं?

इस कवच का स्रोत प्राचीन तांत्रिक ग्रंथ 'सुदर्शन संहिता' है। इसके ऋषि 'ब्रह्मा' हैं।

Q3. पंचमुखी हनुमान के पांच मुख कौन से हैं और उनका क्या महत्व है?

पांच मुख हैं: पूर्व में वानर (शत्रु नाश), दक्षिण में नरसिंह (भय और भूत-प्रेत नाश), पश्चिम में गरुड़ (विष और रोग निवारण), उत्तर में वराह (संपत्ति और ऐश्वर्य), और उधर्व में हयग्रीव (ज्ञान और विद्या)।

Q4. इस कवच का पाठ कब करना चाहिए?

इसका पाठ नित्य किया जा सकता है, विशेषकर मंगलवार, शनिवार, हनुमान जयंती या किसी भी संकट के समय। ब्रह्म मुहूर्त में पाठ करना सर्वोत्तम माना गया है।

Q5. क्या यह कवच रोगों को ठीक कर सकता है?

हाँ, फलश्रुति के अनुसार, इसका 4 बार नित्य पाठ करने से "सर्वरोगनिवारणम्" (सभी रोगों का नाश) होता है।

Q6. शत्रु बाधा निवारण के लिए कितनी बार पाठ करना चाहिए?

शत्रु नाश के लिए नित्य 1 बार पाठ करना पर्याप्त बताया गया है ("सर्वशत्रुविनाशनम्")। विशेष सिद्धि के लिए 5 बार पाठ करने से शत्रु वश में होते हैं।

Q7. क्या इस कवच के पाठ के लिए दीक्षा आवश्यक है?

चूंकि यह एक तांत्रिक कवच है जिसमें बीज मंत्र और न्यास शामिल हैं, गुरु दीक्षा उत्तम है। हालांकि, पूर्ण श्रद्धा और पवित्रता के साथ कोई भी भक्त इसका पाठ कर सकता है।

Q8. विनियोग और न्यास क्या हैं?

विनियोग मंत्र का संकल्प है (उद्देश्य, देवता, ऋषि)। न्यास शरीर के विभिन्न अंगों में देवता की शक्तियों को स्थापित करने की प्रक्रिया है, जिससे साधक का शरीर मंत्रमय हो जाता है।

Q9. माला मंत्र क्या होता है?

कवच के अंत में दिया गया लंबा मंत्र "माला मंत्र" कहलाता है। यह बीजाक्षरों (जैसे ह्रां, ह्रीं) से युक्त होता है और इसमें देवता की शक्तियों का तीव्र आह्वान होता है।

Q10. त्रैलोक्य विजय कैसे प्राप्त की जा सकती है?

11 बार नित्य पाठ (एकादशं जपित्वा) करने से साधक को सर्व-सिद्धि प्राप्त होती है और वह त्रैलोक्य (तीनों लोकों) में विजयी हो सकता है।