अवतार गोकुळी हो। जन तारावयासी।
लावण्यरुपडे हो। तेजःपुंजाळ राशी॥
उगवले कोटिबिंब। रवि लोपला शशी।
उत्साह सुरवरां। महाथोर मानसी॥१॥
जय देवा कृष्णनाथा। राईरखुमाई कांता।
आरती ओवाळीन। तुम्हा देवकीसुता॥
कौतुक पहावया। भाव ब्रह्मयाने केली।
वत्सेंही चोरूनिया। सत्यलोकासी नेलीं॥
गोपाल गाईवत्सें। दोन्ही ठाई रक्षिली।
सुखाचा प्रेमसिंधू। अनाथांची माऊली॥२॥
चोरितां गोधनें हो। इन्द्र कोपला भारी।
मेघ कडाडिला। शिला वर्षल्या धारी॥
रक्षिले गोकुळ हो। नखीं धरिला गिरी।
निर्भय लोकपाळ। अवतरला हरी॥३॥
वसुदेव देवकीचे। बंद फोडिली शाळ।
होऊनिया विश्वजनिता। तया पोटिंचा बाल॥
दैत्य हे त्रासियेले। समुळ कंसासी काळ।
राज्य हैं उग्रसेना। केला मथुरापाळ॥४॥
तारिले भक्तजन। दैत्य सर्व निर्दाळून।
पांडवा साहाकारी। अडलिया निर्वाणी॥
गुण मी काय वर्णं। मति केवढी वानूं।
विनवितो दास तुका। ठाव मागे चरणी॥५॥
॥ इति संपूर्णंम् ॥
लावण्यरुपडे हो। तेजःपुंजाळ राशी॥
उगवले कोटिबिंब। रवि लोपला शशी।
उत्साह सुरवरां। महाथोर मानसी॥१॥
जय देवा कृष्णनाथा। राईरखुमाई कांता।
आरती ओवाळीन। तुम्हा देवकीसुता॥
कौतुक पहावया। भाव ब्रह्मयाने केली।
वत्सेंही चोरूनिया। सत्यलोकासी नेलीं॥
गोपाल गाईवत्सें। दोन्ही ठाई रक्षिली।
सुखाचा प्रेमसिंधू। अनाथांची माऊली॥२॥
चोरितां गोधनें हो। इन्द्र कोपला भारी।
मेघ कडाडिला। शिला वर्षल्या धारी॥
रक्षिले गोकुळ हो। नखीं धरिला गिरी।
निर्भय लोकपाळ। अवतरला हरी॥३॥
वसुदेव देवकीचे। बंद फोडिली शाळ।
होऊनिया विश्वजनिता। तया पोटिंचा बाल॥
दैत्य हे त्रासियेले। समुळ कंसासी काळ।
राज्य हैं उग्रसेना। केला मथुरापाळ॥४॥
तारिले भक्तजन। दैत्य सर्व निर्दाळून।
पांडवा साहाकारी। अडलिया निर्वाणी॥
गुण मी काय वर्णं। मति केवढी वानूं।
विनवितो दास तुका। ठाव मागे चरणी॥५॥
॥ इति संपूर्णंम् ॥
Avatar Gokuli ho, jan taravayasi,
Lavanyarupade ho, tejah-punjal rashi. ||
Ugavale kotibimb, ravi lopala shashi,
Utsah suravaran, mahathor manasi. ||1||
Jai Deva Krishnanatha, Rai-Rakhumai kanta,
Aarti ovalin, tumha Devakisuta. ||
Kautuk pahavaya, bhav brahmayane keli,
Vatsenhi choruniya, satyalokasi nelin. ||
Gopal gaivatsen, donhi thai rakshili,
Sukhacha premasindhu, anathanchi mauli. ||2||
Choritan godhanen ho, Indra kopala bhari,
Megh kadadila, shila varshalya dhari. ||
Rakshile gokul ho, nakhin dharila giri,
Nirbhay lokapal, avatarala hari. ||3||
Vasudev Devakiche, band fodili shal,
Houniya vishvajanita, taya potincha bal. ||
Daitya he trasiyele, samul kansasī kal,
Rajya hain ugrasena, kela mathurapal. ||4||
Tarile bhaktajan, daitya sarv nirdalun,
Pandava sahakari, adaliya nirvani. ||
Gun mi kay varnu, mati kevadhi vanun,
Vinavito das Tuka, thav mage charani. ||5||
॥ Iti Sampurnam ॥
Lavanyarupade ho, tejah-punjal rashi. ||
Ugavale kotibimb, ravi lopala shashi,
Utsah suravaran, mahathor manasi. ||1||
Jai Deva Krishnanatha, Rai-Rakhumai kanta,
Aarti ovalin, tumha Devakisuta. ||
Kautuk pahavaya, bhav brahmayane keli,
Vatsenhi choruniya, satyalokasi nelin. ||
Gopal gaivatsen, donhi thai rakshili,
Sukhacha premasindhu, anathanchi mauli. ||2||
Choritan godhanen ho, Indra kopala bhari,
Megh kadadila, shila varshalya dhari. ||
Rakshile gokul ho, nakhin dharila giri,
Nirbhay lokapal, avatarala hari. ||3||
Vasudev Devakiche, band fodili shal,
Houniya vishvajanita, taya potincha bal. ||
Daitya he trasiyele, samul kansasī kal,
Rajya hain ugrasena, kela mathurapal. ||4||
Tarile bhaktajan, daitya sarv nirdalun,
Pandava sahakari, adaliya nirvani. ||
Gun mi kay varnu, mati kevadhi vanun,
Vinavito das Tuka, thav mage charani. ||5||
॥ Iti Sampurnam ॥
या आरतीचे विशेष महत्त्व
"अवतार गोकुळी हो" ही आरती संत तुकाराम महाराजांनी रचलेली आहे. यात श्रीकृष्णाच्या गोकुळातील बाललीलांचे आणि त्याच्या दैवी सामर्थ्याचे सुंदर वर्णन केले आहे. ही आरती कृष्णाला "अनाथांची माऊली" म्हणून संबोधते, जो आपल्या भक्तांचे रक्षण करण्यासाठी सदैव तत्पर असतो.
आरतीचे मुख्य भावार्थ
- गोवर्धन लीला (Govardhan Leela): "रक्षिले गोकुळ हो, नखीं धरिला गिरी" - जेव्हा इंद्राने कोपून मुसळधार पाऊस पाडला, तेव्हा कृष्णाने गोवर्धन पर्वत आपल्या करंगळीवर उचलून गोकुळवासीयांचे रक्षण केले.
- ब्रह्म विमोहन लीला (Brahma Vimohana Leela): "वत्सेंही चोरूनिया, सत्यलोकासी नेलीं" - ब्रह्मदेवाने कृष्णाची परीक्षा घेण्यासाठी गाई आणि वासरं चोरून नेली होती, पण कृष्णाने स्वतःच ती सर्व रूपे धारण करून ब्रह्मदेवाला चकित केले.
- कंस वध (Kansa Vadh): "दैत्य हे त्रासियेले, समुळ कंसासी काळ" - कृष्णाने अत्याचारी कंसाचा वध करून मथुरेला भयमुक्त केले आणि उग्रसेनाला पुन्हा राजा बनवले.
पठणाची पद्धत आणि प्रसंग
- प्रसंग (Occasion): ही आरती जन्माष्टमी, एकादशी आणि वारकरी भजनांमध्ये विशेष करून गायली जाते.
- पद्धत (Method): ही आरती टाळ आणि मृदंगाच्या साथीने, अत्यंत भक्तीभावाने आणि उत्साहाने गायली जाते.